در روزهای اخیر یک خبر قدیمی اما آشنا دوباره دنیا را گرفته است: احتمال مرگ یک کارمند آزمایشگاه در سیبری روسیه بر اثر «طاعون». مقام‌ها می‌گویند «ذات‌الریه با منشأ نامشخص»، رسانه‌ها از طاعون ریوی می‌نویسند و حدود دویست نفر هم زیر قرنطینه‌اند.
در این مطلب ماجرای ایرکوتسک را با تاریخ دقیق مرور می‌کنیم و بعد سراغ خودِ بیماری طاعون می‌رویم: علائم، راه‌های انتقال، درمان و اینکه واقعاً باید نگران باشیم یا نه.
ماجرای «طاعون روسیه» از کجا شروع شد؟
روز جمعه ۲ اکتبر ۲۰۲۶ (۱۰ مهر ۱۴۰۵)، رسانه‌های مستقل روسیه از مرگ داریا شیپیلووا، کارمند ۲۸ سالهٔ مؤسسهٔ تحقیقات ضدطاعون ایرکوتسک در سیبری، خبر دادند. او به روایت رسانه‌ها حدود ۲۵ سپتامبر در تماس با مواد زیستی — به روایتی هنگام شکستن یک لولهٔ آزمایش — قرار گرفته بود.۱
حالت او ۲۹ سپتامبر بد شد و در بیمارستان شهر شِلِخوف بستری شد؛ دو روز بعد صبح ۲ اکتبر جان باخت. بیمارستان بلافاصله قرنطینه شد و حدود دویست نفر که با او تماس داشتند به مراقبت پزشکی و ایزولاسیون رفتند.۲
فرماندار ایرکوتسک از «مورد مشکوک به عفونت بسیار خطرناک» گفت و جلسهٔ اضطراری با آنا پوپووا، رئیس نهاد نظارت بهداشتی روسیه، برگزار شد؛ او هم برای رسیدگی شخصی از مسکو به ایرکوتسک پرواز کرد. گزارش رسانه‌ها از دستور ماسک در شِلِخوف و خرید هیجانی آنتی‌بیوتیک در داروخانه‌های منطقه حکایت دارد.
زنجیرهٔ رویدادها در ایرکوتسک
- تماس مشکوک
به روایت رسانه‌ها، کارمند آزمایشگاه در تماس با مواد زیستی قرار می‌گیرد (تأیید رسمی نشده).
- بستری شدن
علائم تنفسی شدید؛ بستری در بیمارستان شِلِخوف و اتصال به دستگاه تنفس مصنوعی.
- درگذشت و قرنطینه
صبح ۲ اکتبر (۱۰ مهر) جان می‌بازد؛ بیمارستان قرنطینه و حدود ۲۰۰ نفر تحت مراقبت قرار می‌گیرند.
- گسترهٔ قرنطینه
رسانهٔ مستقل محلی از قرنطینهٔ سه‌هفته‌ای سه بیمارستان و یک درمانگاه زایمان در ایرکوتسک گزارش می‌دهد.
- واکنش رسمی
سخنگوی کرملین از مردم می‌خواهد «به شایعات گوش ندهند»؛ بیانیهٔ روسپوترب‌نادزور: ذات‌الریه با منشأ نامشخص.
در میان تماسی‌ها تا این لحظه فقط چند مورد کووید و رینوویروس (ویروس سرماخوردگی) شناسایی شده و هیچ مبتلای جدیدی به طاعون گزارش نشده است.۳
چرا مقام‌ها حرف دیگری می‌زنند؟
روسپوترب‌نادزور، نهاد نظارت بهداشتی روسیه، در بیانیهٔ رسمی اعلام کرد در نمونه‌های بیمار «هیچ میکروارگانیسم مرتبط با فعالیت حرفه‌ای او» شناسایی نشده و وضعیت بهداشتی منطقه «پایدار» است. همین فاصلهٔ میان بیانیهٔ رسمی و گزارش‌های محلی بود که بحث پنهان‌کاری را داغ کرد.
از منظر علمی اما تصویر شفاف‌تر است: مرکز اروپایی پیشگیری و کنترل بیماری‌ها (ECDC) گفته این ظن «تأییدنشده» است، با سازمان جهانی بهداشت در ارتباط است و تا این لحظه هیچ مورد ثانویه یا انتقال پایدار انسان‌به‌انسان ثبت نشده است.۴
طاعون چیست؟ (و چرا «ویروس» نیست!)
طاعون یک بیماری عفونی باکتریایی است؛ عامل آن باکتری یرسینیا پستیس است، نه ویروس. این باکتری به‌طور طبیعی در جوندگان کوچک و کک‌های آن‌ها زندگی می‌کند و از همان‌جا به انسان می‌رسد.۵
برخلاف تصور رایج، طاعون مال قرون وسطی نیست: طبق سازمان جهانی بهداشت هنوز هر سال چند صد مورد در جهان ثبت می‌شود که بیشترشان در آفریقاست؛ نقشهٔ WHO در فاصلهٔ ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۵ نزدیک به ۴ هزار مورد مشکوک را نشان می‌دهد.۶
عامل بیماری طاعون کدام است؟
اگر هم مثل خیلی‌ها گزینهٔ اول را انتخاب کردید، تنها نیستید؛ جست‌وجوی «ویروس طاعون» در گوگل فارسی حجم چشمگیری دارد. اما پاسخ درست همان باکتری است و همین یعنی طاعون با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شود.
انواع بیماری طاعون؛ خیارکی، ریوی و خونی
| طاعون خیارکی (بوبونیک) | طاعون ریوی | |
|---|---|---|
| راه رایج ابتلا | گزش کک آلوده | قطرات تنفسی فرد مبتلا |
| علامت شاخص | تورم دردناک غدد لنفاوی (خیارک) | سرفه شدید و خلط خونی |
| سرایت انسان‌به‌انسان | معمولاً نه | بله؛ تنها شکل مسری از این راه |
| دورهٔ نهفتگی | معمولاً ۲ تا ۶ روز | ۱ تا ۳ روز؛ حتی کمتر از ۲۴ ساعت |
| شدت بدون درمان | کشنده در بخشی از موارد | تقریباً همیشه کشنده |
شکل سوم، طاعون سپتی‌سمیک (خونی) است که باکتری در آن به جریان خون می‌رسد؛ تب شدید، ضعف، درد شکم، شوک و خونریزی پوستی از علائم آن است. اگر بافت انگشتان و بینی سیاه شود، همان تصویر تاریخی «مرگ سیاه» شکل می‌گیرد.۷
دورهٔ نهفتگی طاعون هم به شکل بیماری وابسته است: در شکل خیارکی معمولاً ۲ تا ۶ روز و در شکل ریوی ۱ تا ۳ روز — گاهی حتی کمتر از ۲۴ ساعت؛ دقیقاً به همین سرعت است که این بیماری معروف شده.
تشخیص طاعون چگونه انجام می‌شود؟
نخستین قدم تشخیص، همان چیزی است که در ماجرای ایرکوتسک هم تعیین‌کننده بود: سابقهٔ سفر و تماس. پزشکی که بداند بیمار در روزهای اخیر به منطقهٔ کانون طاعون سفر کرده یا با جوندهٔ وحشی در تماس بوده، طاعون را زودتر در فهرست احتمالاتش می‌گذارد.۸
تأیید قطعی کار آزمایشگاه است: نمونه از خون، خلط یا ترشح همان غدهٔ متورم («خیارک») گرفته می‌شود و کشت و آزمایش‌های مولکولی و سرولوژی روی آن انجام می‌شود. به همین دلیل خوددرمانی و مراجعهٔ دیرهنگام، هم درمان را عقب می‌اندازد هم تشخیص را مبهم می‌کند.۹
خبر خوب این است که آزمایش‌های تشخیصی طاعون استاندارد و در دسترس‌اند و در بیشتر بیمارانِ درمان‌شدهٔ زودهنگام، تب طی دو تا سه روز پایین می‌آید. به همین خاطر توصیهٔ جهانی این است: در مورد مشکوک، آنتی‌بیوتیک را بدون معطلکردنِ نتیجهٔ آزمایش شروع کنید.
علائم طاعون چیست؟
- تب بالای ناگهانی، لرز و ضعف شدید
- سردرد و دردهای عضلانی
- در طاعون خیارکی: تورم دردناک غدد لنفاوی در کشالهٔ ران، زیربغل یا گردن
- در طاعون ریوی: سرفه شدید، تنگی نفس، درد قفسهٔ سینه و خلط آبکی یا خونی
- در شکل خونی: خونریزی، کبودی پوست، افت فشار و شوک
طاعون چگونه منتقل می‌شود؟
راه انتقال طاعون در طول تاریخ ثابت مانده و سه مسیر اصلی دارد:
- گزش کک آلوده — رایج‌ترین راه ابتلا در جهان
- تماس با بافت یا مایعات بدن حیوان آلوده، مثلاً پوست‌کندن مارموت
- استنشاق قطرات تنفسی انسان یا حیوان مبتلا به طاعون ریوی — تنها راه سرایت انسان‌به‌انسان
حیوانات خانگی هم به‌ندرت می‌توانند در زنجیره قرار بگیرند؛ سگ یا گربه‌ای که کک آلوده می‌گیرد یا لاشهٔ جونده می‌خورد، می‌تواند بیماری را منتقل کند. کنترل کک و جوندگان، ستون پیشگیری است.۱۰
طاعون در حیوانات؛ چرا کانون‌ها زنده می‌مانند؟
باکتری طاعون در طبیعت بین جوندگان کوچک و کک‌هایشان می‌چرخد و انسان اتفاقی در این چرخه است. در برخی سال‌ها این چرخه داغ‌تر می‌شود؛ مقام‌های روسیه هم اعلام کرده بودند در سال ۲۰۲۶ سطح همه‌گیری طاعون در حیواناتِ کانون مرزی روسیه و مغولستان بالا بوده است.۱۱
پروندهٔ معروف سال ۲۰۱۶ در روسیه هم دقیقاً از همین مسیر آمد: نوجوانی که لاشهٔ مارموت را پوست می‌کند، به طاعون مبتلا شد؛ تا امروز آخرین مورد انسانی ثبت‌شدهٔ روسیه همین بود.۱۲
روسیه از زمان شوروی شبکه‌ای از مؤسسات «ضدطاعون» ساخته که کارشان پایش همین کانون‌های طبیعی است؛ در بیانیه‌های رسمی از ۱۱ کانون طبیعی در خاک روسیه گفته شده که ۷ موردش فرامرزی است و با قزاقستان، مغولستان، چین، جمهوری آذربایجان و گرجستان مشترک است. کارمند جان‌باختهٔ ایرکوتسک هم دقیقاً در همین زنجیرهٔ پایش کار می‌کرد.
درمان طاعون: چرا «ساعت‌ها» حیاتی‌اند؟
طاعون با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شود و درمان زودهنگام شانس بهبود را به‌شدت بالا می‌برد. داروهای مؤثر طبق پروتکل WHO و CDC شامل استرپتومایسین، جنتامایسین، داکسی‌سایکلین و سیپروفلوکسازین است و همان‌هایی هستند که در ایران هم در دسترس‌اند.۱۳
در مقابل، بدون درمان طاعون ریوی و شکل خونی تقریباً همیشه کشنده‌اند؛ در گزارش‌ها مرگ‌ومیر طاعون ریوی درمان‌نشده تا ۱۰۰ درصد ذکر شده است. پس در این بیماری، فاصلهٔ «چند ساعت» می‌تواند تعیین‌کننده باشد.۱۴
برای کسانی که با بیمار طاعون ریوی در تماس نزدیک بوده‌اند، پروتکل‌های جهانی آنتی‌بیوتیک پیشگیرانهٔ کوتاه‌مدت زیر نظر پزشک را توصیه می‌کنند؛ همین اقدام، بخشی از پروتکل مراقبت از ۲۰۰ نفرِ تماسی در ایرکوتسک بود.۱۵
واکسن تأییدشده برای مصرف عمومی در حال حاضر وجود ندارد. برای مسافران مناطق کانونی، توصیه‌ها ساده است: اجتناب از تماس با جوندگان و لاشهٔ آن‌ها، کنترل کک، دافع حشرات و پوشش مناسب.
طاعون سیاه و ماسک دکتر طاعون؛ درسی از تاریخ
«طاعون سیاه» یا مرگ سیاه، همه‌گیری قرون وسطی بود که در قرن چهاردهم میلادی حدود یک‌سوم جمعیت اروپا را از بین برد؛ نامش از لکه‌های سیاه خونریزی‌دهندهٔ پوست در شکل خونی بیماری آمده است. آن فاجعه قبل از کشف باکتری‌ها و آنتی‌بیوتیک‌ها رخ داد.
پس از آن هم طاعون تمام نشد؛ «پاندمی سوم» که از میانهٔ قرن نوزدهم از جنوب چین شروع شد، با کشتی‌های تجاری به بنادر دنیا رسید و گزارش‌ها از کشته‌شدن میلیون‌ها نفر — فقط در هند — حکایت دارند. کشف باکتری عامل طاعون در ۱۸۹۴ و آنتی‌بیوتیک‌ها در قرن بیستم بود که این بیماری را از یک کابوس مرگبار به یک عفونت درمان‌پذیر تبدیل کرد.
«دکتر طاعون» با آن ماسک منقاردار معروف، پزشکی بود که به شهرهای آلوده می‌رفت؛ منقار ماسک را با گل‌ها و ادویه پر می‌کردند چون فکر می‌کردند «هوای فاسد» بیماری می‌آورد. حدسشان از جهت مخمسی درست بود که هوا در انتقال نقش دارد، اما عامل واقعی کک و قطرات تنفسی بود، نه بوی گندیدگی. امروز همان ایده در قالب ماسک تنفسی و ایزولاسیون زنده است.
آیا طاعون روسیه به ایران می‌رسد؟
تا این لحظه هیچ مورد ثانویه‌ای در روسیه شناسایی نشده، آزمایش تماسی‌ها منفی بوده و کارشناسان وقوع همه‌گیری شهری را «بسیار بعید» می‌دانند؛ طاعون ریوی برخلاف کووید در هوا معلق نمی‌ماند و برای سرایت به تماس نزدیک نیاز دارد.۱۶
گزارش رسمی از مورد جدید مرتبط با این ماجرا در ایران منتشر نشده است. کانون‌های طبیعی طاعون در برخی کشورهای منطقه و در ادبیات تاریخی ایران هم ثبت شده، اما برای مسافر عادی ریسک عملی این رخداد ناچیز ارزیابی می‌شود. در صورت سفر به مناطق کانونی، اگر تا چند هفته بعد تب یا علائم تنفسی شدید پیدا کردید، با ذکر سابقهٔ سفر سریع به پزشک مراجعه کنید.
چه کسانی در معرض خطر بیشتری‌اند؟
خارج از کانون‌های طبیعی، خطر طاعون برای عموم مردم بسیار پایین است؛ اما چند گروه باید جدی‌تر محتاط باشند: پژوهشگران و کارکنان آزمایشگاه‌هایی که با این باکتری کار می‌کنند — مانند پروندهٔ ایرکوتسک — دامپزشکان و کسانی که با حیوانات یا لاشهٔ حیوانات وحشی سر و کار دارند، و مسافران مناطق کانونی مثل بخش‌هایی از ماداگاسکار، کنگو، پرو و آسیای مرکزی.۱۷
افرادی که کمپ می‌زنند یا شکار می‌روند و ممکن است با جوندگان یا کک تماس پیدا کنند هم باید پیشگیری‌های ساده را رعایت کنند. برای خانواده‌هایی که حیوان خانگی دارند، کنترل ککِ سگ و گربه در مناطق کانونی، یک اقدام واقعی و مؤثر پیشگیری است.
چرا این خبر این‌قدر ترند شد؟
سه ترس هم‌زمان فعال شد: خاطرهٔ «مرگ سیاه»، تجربهٔ تازهٔ کووید و قرنطینه‌ها، و بی‌اعتمادی به شفافیت مقام‌ها. ابزارهای تحلیل تلگرام نشان می‌دهند فقط در ۲ اکتبر واژهٔ طاعون بیش از ۴٬۴۰۰ بار در کانال‌های روسی تکرار شد و روزهای بعد به نزدیک ۶ هزار رسید.۱۸
اما دادهٔ علمی تا امروز یک چیز می‌گوید: این ماجرا حتی در بدترین سناریو شبیه کووید نیست؛ عفونت باکتریایی با درمان مشخصی است که زنجیرهٔ انتقالش با قرنطینه و آنتی‌بیوتیک قابل قطع است.
سوالات متداول
طاعون چیست و عامل آن چیست؟
طاعون بیماری‌ای باکتریایی از باکتری یرسینیا پستیس است، نه ویروس. طاعون بوبونیک یا خیارکی رایج‌ترین شکل آن است؛ دو شکل دیگر ریوی و خونی (سپتی‌سمیک) هستند.
آیا طاعون هنوز وجود دارد؟
بله؛ هر سال چند صد مورد در جهان گزارش می‌شود که بیشترشان در آفریقاست. اما طاعون با آنتی‌بیوتیک درمان‌شدنی است و بیماری گذشته‌ای نیست که درمان نداشته باشد.
طاعون ریوی چقدر خطرناک است؟
خطرناک‌ترین شکل بیماری است؛ تنها شکلی که از انسان به انسان منتقل می‌شود و بدون درمان تقریباً همیشه کشنده است. با درمان زودهنگام، شانس بهبود بالاست.
از کجا بفهمم طاعون دارم یا ذات‌الریهٔ معمولی؟
این تشخیص کار آزمایشگاه و پزشک است. کلید ماجرا سابقه است: تماس با مورد مشکوک یا سفر به منطقهٔ کانون طاعون را حتماً به پزشک بگویید.
آیا برای طاعون واکسن داریم؟
واکسن طاعون برای مصرف عمومی در حال حاضر تأیید نشده و در دسترس نیست. پیشگیری با کنترل کک و جوندگان، اجتناب از تماس با جوندگان وحشی و در صورت نیاز، آنتی‌بیوتیک پیشگیرانهٔ تجویزی پزشک انجام می‌شود.
آیا باید آنتی‌بیوتیک ذخیره کنم؟
خیر. مصرف خودسرانه فقط مقاومت آنتی‌بیوتیکی می‌سازد و داروخانه‌ها را از بیمارانی که واقعاً نیاز دارند خالی می‌کند. در صورت نگرانی واقعی، پزشک تصمیم می‌گیرد.
آیا طاعون روسیه به ایران رسیده؟
تا تاریخ نگارش این مطلب (۸ اکتبر ۲۰۲۶) هیچ مورد مرتبطی در ایران گزارش نشده و هیچ مورد ثانویه‌ای هم در روسیه شناسایی نشده است.
آیا طاعون مثل کووید همه‌گیر جهانی می‌شود؟
چنین سناریویی بعید است. طاعون ریوی با قطرات تنفسیِ تماس نزدیک منتقل می‌شود و در هوا معلق نمی‌ماند؛ به علاوه باکتری است و با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شود. زنجیرهٔ انتقال با ایزولاسیون تماسی‌ها و درمان زودهنگام قطع می‌شود.
آیا در شرایط فعلی ماسک بزنیم؟
برای ساکنان ایران توصیه‌ای در این مورد وجود ندارد؛ هیچ موردی گزارش نشده است. ماسک ابزار محافظت در برابر طاعون ریوی در شرایط تماس نزدیک با بیمار است، نه یک اقدام روزمرهٔ پیشگیرانه برای عموم مردم در فاصلهٔ هزاران کیلومتری کانون.
آیا طاعون واگیر است؟
بستگی به شکل بیماری دارد؛ طاعون خیارکی معمولاً از انسان به انسان سرایت نمی‌کند، اما طاعون ریوی از طریق قطرات تنفسی واگیر است و بیمار باید ایزوله شود. به همین دلیل در پرونده‌های مشکوک، تماسی‌ها قرنطینه می‌شوند.
منابع
- BBC فارسی — «آیا روسیه شیوع طاعون را پنهان می‌کند؟» (اکتبر ۲۰۲۶): https://www.bbc.com/persian/articles/c9vgr4pxn3jeo
- یورونیوز فارسی — «احتمال طاعون ریوی در روسیه: آنچه می‌دانیم» (۶ اکتبر ۲۰۲۶): https://parsi.euronews.com/2026/10/06/pneumonic-plague-suspected-in-russia-what-we-know-and-what-is-the-risk-to-europe
- سازمان جهانی بهداشت — صفحهٔ واقعیت‌های طاعون: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/plague
- CDC — Plague Clinical Overview: https://www.cdc.gov/plague/hcp/clinical-overview/index.html
- Newsweek — Map shows countries hit by plague (اکتبر ۲۰۲۶): https://www.newsweek.com/map-shows-countries-hit-by-plague-as-russian-lab-worker-dies-12522349
- زومیت — «نشت طاعون از آزمایشگاهی در سیبری؛ حقیقت ماجرا چیست؟»: https://www.zoomit.ir/health-medical/468550-russia-plague-outbreak-rumor/
- رویزی‌توز — «طاعون روسی چیست؟ تاریخچه و علائم»: https://rooziato.com/2026805488/russia-plague-irkutsk-outbreak-explained/
- خبرگزاری مهر — «ماجرای طاعون در روسیه؛ آیا باید نگران باشیم؟»: https://www.mehrnews.com/news/6970635/
این مطلب در ۱۶ مهر ۱۴۰۵ (۸ اکتبر ۲۰۲۶) نوشته شده و در صورت اعلام یافته‌های رسمی جدید به‌روزرسانی می‌شود. این مطلب جایگزین مشاورهٔ پزشک یا داروساز نیست.
منابع
- ۱. bbc.com articles/c9vgr4pxn3jeo
- ۲. newsweek.com …t-by-plague-as-russian-lab-worker-dies-12522349
- ۳. zoomit.ir …lth-medical/468550-russia-plague-outbreak-rumor
- ۴. parsi.euronews.com …sia-what-we-know-and-what-is-the-risk-to-europe
- ۵. WHO detail/plague
- ۶. newsweek.com …t-by-plague-as-russian-lab-worker-dies-12522349
- ۷. WHO detail/plague
- ۸. CDC clinical-overview/index
- ۹. WHO detail/plague
- ۱۰. CDC clinical-overview/index
- ۱۱. mehrnews.com news/6970635
- ۱۲. newsweek.com …t-by-plague-as-russian-lab-worker-dies-12522349
- ۱۳. CDC clinical-overview/index
- ۱۴. parsi.euronews.com …sia-what-we-know-and-what-is-the-risk-to-europe
- ۱۵. CDC clinical-overview/index
- ۱۶. parsi.euronews.com …sia-what-we-know-and-what-is-the-risk-to-europe
- ۱۷. WHO detail/plague
- ۱۸. bbc.com articles/c9vgr4pxn3jeo