دفترچهٔ فشار پروین‌خانم از آن دفترچه‌هایی است که آدم دلش می‌خواهد قابش کند: سه سال عدد، هر روز صبح، با همان خودکار آبی. ولی ستون سه هفتهٔ آخرش آرام‌آرام بالا رفته بود: ۱۲۶، ۱۳۰، ۱۳۴، ۱۳۶.
پروین‌خانم ۶۲ ساله است، معلم بازنشستهٔ ادبیات، با زانویی که سی سال کلاس و پله یادگاری‌اش است. دفترچه را روی میز مطبم گذاشت، کنار جعبهٔ سلکوکسیبی که ارتوپد سه هفته پیش نوشته بود، و پرسید: «خانم دکتر، این قرص فشارم را بالا می‌برد، یا الکی می‌ترسم؟»
بله، قرص سلکوکسیب فشار خون را بالا می‌برد، البته در بعضی آدم‌ها، و اثر بعضی قرص‌های فشار را هم کم می‌کند.۱ و پروین‌خانم یک جعبهٔ دیگر هم روی میز داشت که من را نگران‌تر کرد.
قرص سلکوکسیب برای چیست و چه ربطی به فشار خون دارد؟
سلکوکسیب (Celecoxib) یک مسکن ضدالتهاب غیراستروئیدی است، هم‌خانوادهٔ ایبوپروفن و ناپروکسن. بیشتر برای درد و ورم آرتروز، روماتیسم مفصلی و التهاب مزمن ستون فقرات تجویز می‌شود، و گاهی برای دردهای کوتاه‌مدت مثل درد قاعدگی یا درد بعد از کار دندانپزشکی.۳
پروین‌خانم آن را برای زانو گرفته بود. احتمالاً همین کپسول را در نسخهٔ یک آشنا هم دیده‌اید، برای کمردردی که بعد از بلند کردن یک کیسهٔ سنگین شروع شد یا دندان‌درد بعد از کشیدن دندان عقل.
کپسول سلکوکسیب ۱۰۰ و ۲۰۰ میلی‌گرمی داریم، با چند اسم تجاری. اسم روی جعبه هرچه باشد، «سلکوکسیب» باید روی نسخه‌تان هم باشد؛ مبادا از دو اسم، یک دارو را دو بار بخورید.
حالا برگردیم به میز مطب. چرا قرصی که برای زانوی پروین‌خانم نوشته شده بود، سر از دفترچهٔ فشارش درآورد؟
چرا قرص سلکوکسیب فشار خون را بالا می‌برد؟
رابطهٔ سلکوکسیب و فشار خون از کلیه‌ها می‌گذرد، و ساده‌ترین راه فهمیدنش یک وان حمام است. شیر آب باز است و آب از دریچهٔ ته وان بیرون می‌رود؛ تا وقتی ورودی و خروجی هم‌اندازه‌اند، سطح آب ثابت می‌ماند.
کلیه‌ها دریچهٔ تخلیهٔ این وان‌اند و نمک و آب اضافه را بیرون می‌فرستند. موادی به اسم پروستاگلاندین کمک می‌کنند این دریچه خوب باز بماند.
سلکوکسیب برای خاموش کردن درد، ساخت پروستاگلاندین‌ها را پایین می‌آورد؛ ولی همین مواد دریچهٔ کلیه را هم باز نگه می‌دارند. کلیه نمک و آب بیشتری نگه می‌دارد۱، سطح آب بالا می‌آید و رگ‌ها، که لوله‌های همین سیستم‌اند، زیر فشار بیشتری می‌روند.
برای همین در بروشور داخل جعبه، میان عوارض سلکوکسیب، ورم پا و فشار بالا کنار هم آمده‌اند.۱ هر دو از یک جا می‌آیند: آبی که باید می‌رفت و ماند.
چند گروه از قرص‌های فشار هم از همین راه کلیه کار می‌کنند، و این‌جا بود که جعبهٔ دوم روی میز پروین‌خانم مهم شد.
قرص سلکوکسیب فشار خون را بالا می‌برد، ولی چقدر؟
قبل از عدد، یک حدس کوچک.
حدس بزنید: در مقایسهٔ چهارماههٔ سه مسکن رایج، کدام یک فشار شبانه‌روزی را بیشتر از همه بالا برد؟
جواب: ایبوپروفن. اگر زدید، دستتان درد نکند؛ اگر نزدید، تنها نیستید.
این عددها از یک کارآزمایی است: ۴۴۴ بیمار آرتروزی یا روماتیسمی را که قلبشان در خطر بود، با قرعه بین سه مسکن تقسیم کردند و چهار ماه پیگیری کردند.۲ فشارشان را با دستگاهی سنجیدند که یک شبانه‌روز به بازو بسته می‌ماند.
| مسکن | تغییر عدد بالایی فشار (۲۴ ساعته) | از هر ۱۰۰ نفر با فشار طبیعی، چند نفر فشار بالا پیدا کردند |
|---|---|---|
| سلکوکسیب | ۰٫۳ میلی‌متر جیوه پایین‌تر | حدود ۱۰ نفر |
| ناپروکسن | ۱٫۶ میلی‌متر جیوه بالاتر | حدود ۱۹ نفر |
| ایبوپروفن | ۳٫۷ میلی‌متر جیوه بالاتر | حدود ۲۳ نفر |
پس قرص سلکوکسیب فشار خون را بالا می‌برد یا نه؟ در این مطالعه، سلکوکسیب تقریباً هیچ اثری بر میانگین فشار نداشت.۲
ولی میانگین تفاوت آدم‌ها را پنهان می‌کند: در گروه سلکوکسیب هم از هر ۱۰ نفری که فشار طبیعی داشتند، حدود یک نفر بعد از چهار ماه فشار بالا پیدا کرد.۲ مطالعه گروه بدون مسکن نداشت که بگوییم چقدرش تقصیر دارو بود.
میانگین نمی‌گوید بدن خود شما چه می‌کند. پروین‌خانم هم از کسانی بود که عددشان از میانگین جدا شد: فشارش در سه هفته حدود ۱۰ تا بالا رفته بود، از ۱۲۶ به ۱۳۶.
اگر قرص فشار هم می‌خورید چه؟
جعبهٔ دوم روی میز پروین‌خانم لوزارتان اچ بود، روزی یک عدد. این قرص ترکیبی لوزارتان را با یک ادرارآور (هیدروکلروتیازید) در یک قرص جمع کرده است.۴
ACE و ARB دو گروه رایج قرص فشار خون‌اند؛ اسمشان معمولاً به «پریل» (انالاپریل) یا «سارتان» (لوزارتان) ختم می‌شود. لوزارتانِ پروین‌خانم از گروه ARB بود.
سلکوکسیب می‌تواند پاسخ بدن به داروهای ACE، ARB، بتابلاکرها و ادرارآورها را ضعیف کند۱؛ یعنی قرص فشار سر ساعت خورده می‌شود، ولی کامل کار نمی‌کند.
سه‌گانه‌ای که کلیه دوستش ندارد
لوزارتان اچ را که دیدم، قلمم روی نسخه ایستاد. ادرارآور آب بدن را کم می‌کند، و در بدن کم‌آب، اگر ACE یا ARB و یک مسکن ضدالتهاب هم کنارش بیاید، کار کلیه ممکن است ناگهان افت کند.۱
در یک مطالعهٔ بزرگ، مسکن ضدالتهاب کنار ادرارآور و داروی ACE یا ARB تنها ترکیبی بود که خطر آسیب کلیه را بالا برد، به‌خصوص در ماه اول.۵
البته آسیب ناگهانی کلیه خودش کم پیش می‌آید، حدود هفت نفر از ده هزار نفر در یک سال؛ ولی وقتی پیش بیاید، سراغ سالمندها و بدن‌های کم‌آب می‌رود.۵
تداخل سلکوکسیب با داروهای دیگر
| همراه سلکوکسیب | چه ممکن است پیش بیاید | چه کنیم |
|---|---|---|
| قرص‌های فشار (ACE، ARB، ادرارآور، بتابلاکر) | اثرشان کمتر می‌شود؛ در بدن کم‌آب، کلیه هم در خطر است | پزشکتان را در جریان بگذارید |
| لیتیوم | سطح لیتیوم خون بالا می‌رود | پزشکتان را در جریان بگذارید تا مراقب نشانه‌های مسمومیت با لیتیوم باشد |
| وارفارین، آسپرین | خطر خونریزی بیشتر می‌شود | پزشکتان را در جریان بگذارید؛ آسپرین قلبی را خودسرانه قطع نکنید |
فهرست همهٔ داروهای پروین‌خانم را خواستم. لوزارتان اچ تنها قرصش نبود: روزهای بد، یک ایبوپروفن هم از کیفش درمی‌آمد.
ایبوپروفن؛ همان که در آزمونک بیشترین فشار را بالا برد. نمی‌شد گفت ستون دفترچه را کدام‌یک بالا برده بود، پس هر دو مسکن را زیر ذره‌بین بردیم.
دو مسکن ضدالتهاب را با هم نخورید؛ ایبوپروفن، ناپروکسن و دیکلوفناک هم‌خانوادهٔ سلکوکسیب‌اند.۱
اگر قرص سلکوکسیب فشار خون را بالا می‌برد، من که فشار دارم بخورمش یا نه؟
پس باید قیدش را بزنید؟ جواب کوتاه: نه همیشه، ولی با نقشه.
نقشه این است: کوچک‌ترین دوزی که درد را آرام کند، و فقط تا وقتی لازم است.۱ ارتوپد پروین‌خانم ۲۰۰ میلی‌گرم روزی یک بار نوشته بود، همان دوز معمول آرتروز که پزشک می‌تواند در دو نوبت ۱۰۰ میلی‌گرمی هم بدهد.۱
اینکه سلکوکسیب را کی بخورید و اگر نوبتی را فراموش کردید چه کنید، جدا نوشته شده: نحوهٔ مصرف قرص سلکوکسیب.
چه کسانی نباید سلکوکسیب بخورند؟
سه گروه نباید سلکوکسیب بخورند: کسی که به خود این دارو یا داروهای سولفا حساسیت دارد، کسی که از آسپرین یا مسکن دیگر آسم یا کهیر گرفته، و کسی که به‌زودی بای‌پس قلب دارد یا تازه انجامش داده است.۱
اگر تازگی حملهٔ قلبی داشته‌اید، یا نارسایی شدید قلب یا بیماری پیشرفتهٔ کلیه دارید، پیش از شروع با پزشک حرف بزنید.۳۱ برای پروین‌خانم هیچ‌کدام از این‌ها نبود؛ ولی سنش و قرص ادرارآورش می‌گفتند با نقشه جلو برویم.
اگر باردارید، از هفتهٔ ۲۰ بارداری به بعد سلکوکسیب را نخورید، مگر پزشک صریحاً لازم بداند؛ می‌تواند به کلیهٔ جنین آسیب بزند.۷ از حدود هفتهٔ ۳۰ هم ممکن است برای قلب جنین مشکل درست کند.
اگر پزشک سلکوکسیب نوشت، چه کنید؟
در هفته‌های اول مصرف، فشارتان را در خانه اندازه بگیرید و عددها را بنویسید تا پزشک تغییر را ببیند.۱ همان کاری که پروین‌خانم، بی‌آنکه بداند، درست انجام داده بود.
اگر قرص فشارتان از گروه ACE یا ARB یا ادرارآور است، آزمایش کلیه را قبل از شروع بدهید و بعد طبق نظر پزشک تکرار کنید، و آب کافی بنوشید.۱ آب کافی در گرمای مرداد یا یک سفر طولانی جاده‌ای از همیشه مهم‌تر است.
اگر وسط مصرف، اسهال یا استفراغ شدید گرفتید یا گرما زدید، همان روز با پزشکتان تماس بگیرید. بدن کم‌آب و این قرص‌ها با هم خوب نیستند.
فشار پروین‌خانم در مطب ۱۳۸ روی ۸۴ بود. آزمایش کلیه نوشتم و با ارتوپدش تلفنی حرف زدم.
آخرش با خود پروین‌خانم قرار گذاشتیم: کپسول فعلاً کنار، ایبوپروفن کیف هم همین‌طور، و برای زانو یک راه تازه. دفترچه را برداشت و گفت: «پس این ستون را از نو شروع می‌کنم.»
برای زانودرد، وقتی فشار بالاست، چه راه دیگری هست؟
اگر سلکوکسیب برای درد زانو با قرص فشارتان جور نیست، راه‌های دیگری هم هست. راهنمای بریتانیایی NICE برای زانوی آرتروزی، قبل از قرص ضدالتهاب، اول ژل یا کرم ضدالتهاب روی خود زانو را پیشنهاد می‌کند.۸
در مروری که ۳۹ مطالعه را کنار هم گذاشت، ژل دیکلوفناک یا کتوپروفن برای بخشی از بیماران آرتروز درد را بیشتر از ژل بی‌دارو کم کرد. عارضهٔ رایجش هم بیشتر تحریک خفیف پوست بود.۹
ژل هم دارو است؛ با داروساز مرورش کنید، مخصوصاً اگر کپسول را هنوز می‌خورید.
NICE ورزش‌درمانی را پایهٔ درمان آرتروز می‌داند، و اگر اضافه‌وزن هست، کم کردن وزن را.۸
استامینوفن چطور؟ برای دردهای گاه‌به‌گاه و کوتاه گزینهٔ رایجی است، ولی دلیل محکمی نیست که در آرتروز کمک کند.۸
یک غافلگیری هم دارد: در یک کارآزمایی روی ۱۱۰ نفر با فشار خون بالا، روزی ۴ گرم استامینوفن (هشت قرص ۵۰۰ میلی‌گرمی) در دو هفته، فشار بالای روزانه را حدود ۵ میلی‌متر جیوه بیشتر از دارونما بالا برد.۱۰ پس حتی استامینوفن، اگر زیاد و هر روز خورده شود، فشار را تکان می‌دهد؛ اول با پزشک حرفش را بزنید.
پروین‌خانم ژل را گرفت و هفته‌ای دو جلسه پیش فیزیوتراپ رفت. قرار شد اگر درد برگشت، دوباره با هم دربارهٔ قرص تصمیم بگیریم.
پرسش‌های پرتکرار دربارهٔ سلکوکسیب و فشار خون
آیا قرص سلکوکسیب فشار خون را بالا می‌برد، حتی وقتی فشارم کنترل است؟
ممکن است، ولی معمولاً کم. در کارآزمایی PRECISION-ABPM میانگین تغییر با سلکوکسیب نزدیک صفر بود، اما بعضی افراد بالا رفتن واقعی داشتند و اندازه گرفتن فشار در خانه همین افراد را پیدا می‌کند.
سلکوکسیب را با شکم خالی بخورم؟
تا ۲۰۰ میلی‌گرم در هر نوبت، با غذا یا بدون غذا فرقی نمی‌کند. اگر پزشک در یک نوبت بیشتر از ۲۰۰ نوشته، آن را همراه غذا بخورید.
عوارض سلکوکسیب ۲۰۰ چیست؟
بیشتر عوارض سلکوکسیب گوارشی‌اند، مثل دل‌درد و سوءهاضمه، و کمتر ورم پا و سرگیجه. نشانه‌های عارضه‌های جدی در کادر «کی به پزشک مراجعه کنیم؟» آمده است.
اگر سلکوکسیب و قرص فشار خون را با چند ساعت فاصله بخورم، تداخل از بین می‌رود؟
نه. تداخل سلکوکسیب با قرص فشار در معده اتفاق نمی‌افتد که با فاصله حل شود؛ از راه کلیه است و در تمام مدتی که سلکوکسیب مصرف می‌کنید ادامه دارد.
قرص سلکوکسیب ۱۰۰ برای فشار کم‌خطرتر از ۲۰۰ است؟
دوز کمتر معمولاً عارضهٔ کمتری دارد، ولی هیچ دوزی صفر نیست؛ مراقبت‌ها یکی است.
اگر فقط چند روز بخورم هم باید مراقب باشم؟
اگر ادرارآور و داروی ACE یا ARB هم می‌خورید، بله: در مطالعهٔ بزرگی دربارهٔ همین ترکیب، خطر کلیه در ماه اول از هر وقت دیگری بیشتر بود. پس «فقط چند روز است» دلیل بی‌احتیاطی نیست.
آخر قصهٔ پروین‌خانم
شش هفته بعد، پروین‌خانم با همان دفترچه آمد. عددهای ستون آخر برگشته بودند به ۱۲۰ و خرده‌ای، و آزمایش کلیه‌اش هم طبیعی بود.
زانویش هنوز گاهی بهانه می‌گیرد، ولی حالا پله‌های خانهٔ دخترش را با ژل و تمرین بالا می‌رود. دفترچه هنوز قاب نشده؛ ولی ستون آخرش، با همان خودکار آبی، دوباره آرام است، مثل ستون‌های اولش.
اگر فقط سه چیز یادتان بماند…
- قبل از شروع، فهرست قرص‌های فشارتان را به پزشک بدهید، به‌خصوص اگر ادرارآور و ACE یا ARB را با هم می‌خورید.
- قرص سلکوکسیب فشار خون را بالا می‌برد یا نه، و چقدر؟ جوابش در عددهای خودتان است؛ هفته‌های اول فشار را در خانه بنویسید.
- برای زانو، با پزشکتان از ژل و ورزش شروع کنید.
اگر نسخهٔ شما هم مثل نسخهٔ پروین‌خانم دو سه قرص دارد، در مشاورهٔ دکتر حیات با هم مرورش کنیم.
و اگر قرص فشار را مرتب می‌خورید و عدد پایین نمی‌آید، چرا فشار با قرص پایین نمی‌آید؟ را هم بخوانید؛ مسکن یکی از دلیل‌هاست.
منابع و برای مطالعهٔ بیشتر
- بروشور رسمی سلبرکس (سلکوکسیب)، DailyMed، ۲۰۲۴: هشدار فشار خون و ورم، کاهش اثر قرص‌های فشار، احتیاط کلیه، منع مصرف‌ها، دوز آرتروز و تداخل‌ها.
- کارآزمایی PRECISION-ABPM، Eur Heart J، ۲۰۱۷: اثر سلکوکسیب، ایبوپروفن و ناپروکسن بر فشار ۲۴ساعته و شمار کسانی که فشار بالا پیدا کردند.
- MedlinePlus، سلکوکسیب، ۲۰۲۱: کاربردها، علامت‌های اورژانسی و عارضه‌هایی که باید به پزشک خبر داد.
- MedlinePlus، لوزارتان، ۲۰۱۸: قرص ترکیبی لوزارتان با هیدروکلروتیازید.
- Lapi و همکاران، BMJ، ۲۰۱۳: خطر آسیب ناگهانی کلیه با ترکیب مسکن ضدالتهاب، ادرارآور و ACE یا ARB، و بیشتر بودنش در ماه اول.
- کارآزمایی PRECISION، NEJM، ۲۰۱۶: ایمنی قلبی سلکوکسیب در دوز متوسط و عارضهٔ گوارشی کمتر آن.
- سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA)، ۲۰۲۰: پرهیز از مسکن‌های ضدالتهاب از هفتهٔ ۲۰ بارداری و خطر قلب جنین از حدود هفتهٔ ۳۰.
- راهنمای NICE برای آرتروز (NG226)، ۲۰۲۲: ژل ضدالتهاب برای آرتروز زانو، ورزش و کاهش وزن، و شواهد ضعیف استامینوفن در آرتروز.
- Derry و همکاران، مرور کاکرین، ۲۰۱۶: اثر ژل دیکلوفناک و کتوپروفن در آرتروز و عارضه‌های پوستی خفیف آن‌ها.
- کارآزمایی PATH-BP، Circulation، ۲۰۲۲: بالا رفتن فشار با مصرف روزانهٔ ۴ گرم استامینوفن در بیماران فشاری.
- Mathews، مرور فوریت‌های فشار خون، Am J Nurs، ۲۰۲۱: مرز ۱۸۰ روی ۱۲۰ در فوریت فشار خون.
- MedlinePlus، فشار خون بالا در بزرگسالان، ۲۰۲۵: تماس فوری با پزشک وقتی فشار خانگی بالا می‌ماند.
منابع
- ۱. NIH dailymed/drugInfo.cfm
- ۲. PubMed 29020251
- ۳. MedlinePlus meds/a699022
- ۴. MedlinePlus meds/a695008
- ۵. PubMed 23299844
- ۶. PubMed 27959716
- ۷. FDA …s-or-later-because-they-can-result-low-amniotic
- ۸. nice.org.uk chapter/Recommendations
- ۹. PubMed 27103611
- ۱۰. PubMed 35130054
- ۱۱. PubMed 34510110
- ۱۲. MedlinePlus article/000468
