تشنج

کیان در دفتر نشسته بود که شیرین، همکارش، وسط جمله ساکت شد، از روی صندلی لیز خورد و روی زمین افتاد. دست و پایش شروع کرد به تکان خوردن و کیان فقط یک چیز به یادش آمد: «یک قاشق بگذار توی دهانش.»

قبل از اینکه دست به کاری بزند، یکی از همکارها داد زد «دست نزن، فقط ساعت را نگاه کن!» همان لحظه کیان فهمید چیزهایی که در ذهنش دارد درست نیست.

تشنج حملهٔ ناگهانی ناشی از فعالیت الکتریکی غیرعادی در مغز است.^۱ وقتی این فعالیت بخشی از مغز را درگیر کند، حمله کانونی نام دارد؛ وقتی هر دو نیمه را هم‌زمان بگیرد، تشنج عمومی می‌گویند.^۱

بیشتر حمله‌ها بین ۳۰ ثانیه تا ۲ دقیقه طول می‌کشند و آسیب ماندگار نمی‌زنند.^۱ هر حمله‌ای تکان عضله ندارد؛ بعضی فقط چند ثانیه فرد را از جهان بیرون جدا می‌کنند.^۱۲

تشنج و صرع یکی هستند؟

نه، و تفاوت تشنج و صرع مهم است. تشنج یک رویداد است؛ صرع بیماری‌ای است که با تکرار حمله‌ها شناخته می‌شود.^۳

سازمان جهانی بهداشت می‌گوید تا ۱۰ درصد مردم دنیا در طول عمر یک بار تشنج می‌کنند، ولی صرع یعنی دست‌کم دو حملهٔ بدون عامل برانگیزنده.^۳ پس یک بار تشنج لزوماً صرع نیست، اما علتش را باید بررسی کرد.^۲

علائم تشنج به محل شروعش در مغز بستگی دارد: بدن ممکن است سفت یا شل شود، تکان بخورد یا فرد فقط خیره بماند و جواب ندهد.^۲

نوع کانونی گاهی فقط حس عجیب می‌دهد، مثل بوی غیرعادی، مورمور، تغییر دید یا ترس ناگهانی.^۲ در نوع عمومی، فرد ممکن است هوشیاری‌اش را از دست بدهد.^۲

تشنج تونیک کلونیک، همان چیزی که بیشتر مردم از کلمهٔ «تشنج» تصور می‌کنند، دو مرحله دارد.^۲ اول بدن سفت می‌شود و فرد می‌افتد، بعد دست و پا منظم تکان می‌خورد.^۲

ممکن است کنترل ادرار از دست برود.^۲

بعد از حمله گیجی و خواب‌آلودگی می‌ماند؛ در کودک NHS تا یک ساعت را قابل انتظار می‌داند.^۵ اگر طولانی‌تر شد یا بدتر شد، ۱۱۵ را بگیرید.

انواع تشنج

پزشک‌ها تشنج را بر پایهٔ شروع و شکل حمله به چند نوع تقسیم می‌کنند و این دسته‌بندی در ۲۰۲۵ به‌روز شده است.^۶ شش نوع رایج این‌هاست:^۲

تشنج غیابی و تشنج میوکلونیک

تشنج غیابی کوتاه است: فرد برای چند ثانیه آگاهی‌اش را از اطراف از دست می‌دهد، بدون اینکه بیفتد.^۲ از بیرون فقط شبیه حواس‌پرتی است؛ برای همین ممکن است کسی متوجهش نشود.

تشنج میوکلونیک تکان ناگهانی و کوتاه عضله‌ها است، مثل پرش دست هنگام نوشیدن چای.^۲ هر دو نوع عمومی‌اند، چون هر دو نیمهٔ مغز را درگیر می‌کنند، و تشخیص هر دو با متخصص مغز و اعصاب و نوار مغز است.^۲۶

تشنج در کودکان و نوزادان

در کودکان تشنج تب، یعنی حمله‌ای که با تب بالا می‌آید، معمولاً بین ۶ ماهگی و ۶ سالگی پیش می‌آید.^۵ این حمله معمولاً ۲ تا ۳ دقیقه طول می‌کشد و بیشترشان درمان نمی‌خواهند.^۵

اگر حملهٔ کودک بیش از ۵ دقیقه طول کشید، فقط یک سمت بدنش را گرفت یا اولین بار است، با ۱۱۵ تماس بگیرید.^۵

نفس سخت یا بیش از یک ساعت خواب‌آلودگی غیرعادی هم همین حکم را دارد.^۵

جلوگیری از تشنج تب ممکن نیست.^۵

برای پایین آوردن تب، کودک را لخت نکنید و با آب سرد نشویید.^۵ تب‌بر را فقط برای راحتی کودک و به اندازهٔ تجویز پزشک بدهید؛ دوز بر پایهٔ وزن است.

حملهٔ بار اول، حملهٔ بیش از ۵ دقیقه و حمله‌هایی که فرد بین‌شان به‌هوش نمی‌آید اورژانس‌اند و باید فوراً ۱۱۵ را بگیرید.^۲

شیرین را به بیمارستان بردند. کیان همان شب نشست و خواند که دفعهٔ بعد دقیقاً چه کار باید بکند.

کمک‌های اولیه هنگام تشنج

اگر کسی کنارتان حمله می‌کند، آرام بمانید و این کارها را انجام دهید:^۴

1. زمان شروع را بگیرید.
2. اگر در حال افتادن است، او را نرم روی زمین بخوابانید.
3. اطراف را از اشیای خطرناک خالی کنید و زیر سرش چیز نرمی بگذارید.
4. عینک و هر چیزی را که دور گردن است شل کنید.
5. وقتی تکان‌ها تمام شد و فرد نفس می‌کشد، او را به پهلو بچرخانید و تا به‌هوش آمدن کامل کنارش بمانید.^۷

کیان این فهرست را روی گوشی‌اش ذخیره کرد، کنار یک تایمر.

چهار کاری که هرگز نباید بکنید:^۴

• فرد را نگه ندارید و حرکتش را مهار نکنید.^۴
• چیزی در دهانش نگذارید؛ نه قاشق، نه انگشت.^۴
• تا کاملاً هوشیار نشده، آب یا غذا ندهید.^۴
• تنفس مصنوعی را در حین تشنج انجام ندهید.^۴

علت تشنج را باید پزشک پیدا کند؛ در حدود نیمی از مبتلایان به صرع در جهان، علت مشخصی پیدا نمی‌شود.^۳ در بقیه گاهی ضربه، سکته، عفونت یا ژنتیک پشتش است.

علت تشنج وقتی پیدا شود، معمولاً یکی از این‌هاست: ضربهٔ شدید به سر، سکتهٔ مغزی، عفونت مغز مثل مننژیت و انسفالیت، تومور مغزی و آسیب هنگام تولد است.^۳ ژن‌ها هم نقش دارند.^۲

اما همهٔ تشنج‌ها از بیماری مغز نمی‌آیند. به گفتهٔ MedlinePlus، دارو، تب بالا، ضربه به سر و بعضی بیماری‌ها هم می‌توانند تشنج را برانگیزند.^۱

محرک‌های تشنج

NHS کم‌خوابی، استرس، دورهٔ قاعدگی، نورهای چشمک‌زن و بعضی خوراکی‌ها و نوشیدنی‌ها را محرک‌های احتمالی نام می‌برد و توصیه می‌کند دفترچه‌ای برای ثبت حمله‌ها داشته باشید.^۲ الکل زیاد هم خطر تشنج را بالا می‌برد.^۲

تشنج ترامادول و داروها

ترامادول برای کسی که بیماری تشنج‌زا یا ضربهٔ سر دارد مناسب همه نیست؛ NHS می‌خواهد پیش از شروع این را به پزشک یا داروساز بگویید.^۸

در مرکز سمومی تبریز از ۱۲۲ بیمار مسموم با تشنج، ۷۵ نفر (حدود ۶۱ درصد) ترامادول مصرف کرده بودند.^۹ بیشترشان مردانی بودند که نیمی‌شان قصد خودکشی داشتند؛ پس عدد را نباید به مصرف معمولی تعمیم داد.^۹

تشنج در خواب و تشنج در بارداری

تشنج در خواب هم پیش می‌آید و فرد ممکن است اصلاً یادش نباشد؛ برای همین شاهد به تشخیص کمک می‌کند.^۲

در بارداری، بعضی داروهای صرع می‌توانند به جنین آسیب بزنند، پس اگر قرص تشنج می‌خورید و قصد بارداری دارید، پیش از آن با متخصص مشورت کنید؛ بعضی داروهای صرع به جنین آسیب می‌زنند. خودتان دارو را قطع نکنید.^۲

بعد از تشنج باید نزد متخصص بروید تا علت و احتمال صرع بررسی شود.^۲ پزشک از شما و هر شاهد ماجرا می‌پرسد قبل، حین و بعد از حمله چه شد؛ پس اگر کسی حمله را دیده، او را همراه ببرید.^۲

آزمایش‌ها شامل نوار مغز (EEG)، نوار قلب، سی‌تی‌اسکن یا ام‌آرآی، آزمایش خون و گاهی آزمایش ژنتیک است.^۲ در بزرگسالی که بار اول تشنج کرده، خطر حملهٔ دوم در دو سال اول از همیشه بیشتر است؛ بسته به شرایط بین ۲۱ تا ۴۵ درصد.^۱۰

شروع دارو را متخصص با شما تصمیم می‌گیرد.^۱۰ آسیب قبلی مغز، نوار مغز غیرطبیعی، یافتهٔ تصویربرداری مهم و تشنج شبانه خطر تکرار را بالاتر می‌برند.^۱۰

درمان تشنج مکرر (صرع) داروی ضدتشنج است که بیشتر مردم را از حمله دور نگه می‌دارد.^۲ WHO می‌گوید تا ۷۰ درصد مبتلایان می‌توانند با درمان درست بدون حمله زندگی کنند.^۳

انتخاب قرص تشنج به نوع حمله، سن، جنس و بیماری‌های دیگر بستگی دارد، و گاهی چند دارو باید امتحان شود.^۲ دوز و نوع دارو را فقط متخصص تعیین می‌کند، و هیچ‌وقت نباید خودسرانه کم یا قطع شود.^۲

لازم نیست قرص تا آخر عمر ادامه پیدا کند: اگر حدود دو سال حمله نداشته باشید، متخصص ممکن است قطع تدریجی دارو را پیشنهاد کند.^۲۳ داروی اورژانسی هم فقط طبق برنامهٔ پزشک و توسط کسی که آموزش دیده داده می‌شود.^۲

درمان تشنج در بیمارستان

در اورژانس علت را پیدا می‌کنند؛ اگر تب، عفونت یا دارو پشتش باشد، اول همان را درمان می‌کنند.^۵۱

برای کودکی که بار اول تشنج تب کرده، NHS آزمایش خون و ادرار و گاهی نمونه‌گیری از مایع نخاع را نام می‌برد.^۵ اگر عفونتی پشت تب باشد، داروی همان عفونت داده می‌شود.^۵

وقتی دارو کافی نیست

در موارد کمی جراحی مغز، دستگاه تحریک عصب واگ یا رژیم کتوژنیک تخصصی لازم می‌شود.^۲

ایمنی روزمره

بعد از تشنج رانندگی نکنید تا متخصص و مقررات گواهینامه اجازه دهند.^۲

دوش به‌جای وان و احتیاط در آشپزی، شنا و ورزش بخشی از ایمنی است.^۲ حملهٔ داخل آب را CDC دلیل تماس فوری می‌داند.^۴

بیشتر تشنج‌های کوتاه خطر ماندگار ندارند، ولی WHO می‌گوید خطر مرگ زودرس در مبتلایان به صرع تا سه برابر جمعیت عمومی است.^۳

بخش بزرگی از این مرگ‌ها قابل پیشگیری‌اند، مثل افتادن، غرق شدن، سوختگی و تشنج طولانی.^۳ مبتلایان به صرع بیشتر دچار شکستگی و کوفتگی، اضطراب و افسردگی می‌شوند.^۳

وضعیت صرعی

حملهٔ بیش از ۵ دقیقه یا چند حملهٔ پشت‌سرهم بدون به‌هوش آمدن را اورژانس پزشکی می‌دانند و پزشکان به آن «وضعیت صرعی» می‌گویند.^۱ برای رفتن به بیمارستان منتظر پایان حمله نمانید؛ ۱۱۵ را بگیرید.^۱۴

همهٔ تشنج‌ها قابل پیشگیری نیستند، ولی برای کسی که صرع دارد چند اصل خطر را کم می‌کند.^۲

• دارو را هر روز و بی‌وقفه بخورید و نوبتی را جا نیندازید.
• الکل را کم یا حذف کنید و کم‌خوابی را جدی بگیرید.
• محرک‌های خودتان را در دفترچه ثبت کنید.
• بیماری‌تان را به خانواده و همکاران بگویید و کارت یا دستبند اطلاعات پزشکی داشته باشید.
• هر داروی تازه، از جمله ترامادول، را پیش از شروع به پزشک یا داروساز بگویید.^۸

شیرین چند هفته بعد با کارت پزشکی در کیفش به دفتر برگشت. کیان حالا می‌دانست باید زمان را بگیرد، سر را نگه دارد و چیزی در دهانش نگذارد؛ و می‌دانست اگر بار دیگر هم شد، اول ۱۱۵.