خال خوش خیم

مریم سی‌وچهار ساله است و همسرش می‌گوید روی شانه‌اش «یک چیز سیاه» دیده. مریم جلوی آینه می‌ایستد و تازه به یاد می‌آورد این لکهٔ کوچک از دوران دبیرستان همان‌جا بوده.

ولی یاد جمله‌ای می‌افتد که قبلاً شنیده: «خال‌ها سرطانی می‌شوند.» همان شب هر چه پیدا می‌کند می‌خواند و بیشتر می‌ترسد.

خال، که پزشکان به آن نوس می‌گویند، رشدی از سلول‌های رنگدانه‌ساز پوست (ملانوسیت) است که کنار هم جمع شده‌اند.^۱ بیشتر خال‌ها خوش‌خیم‌اند، یعنی سرطانی نیستند و معمولاً جای نگرانی ندارند.^۲۱

بیشتر بزرگسالان بین ۱۰ تا ۴۰ خال دارند.^۱ بعضی خال‌ها مادرزادی‌اند و انواع خال دیگر بعداً درمی‌آیند؛ بیشترشان بیشترشان در کودکی و نوجوانی پیدا می‌شوند و تا حدود چهل‌سالگی خال تازه درآوردن عادی است.^۱

در سن بالاتر خال‌ها کم‌رنگ می‌شوند و گاهی از بین می‌روند.^۱۲ جای معمولشان بالای کمر و جاهایی است که آفتاب می‌خورد؛ کمتر در پوست سر، سینه یا باسن دیده می‌شوند.^۱

خال خوش خیم چه شکلی است؟

خال معمولی گرد یا بیضی است، سطحش صاف است، لبه‌اش مشخص است و اغلب گنبدی است.^۱ اندازه‌اش معمولاً زیر حدود ۵ میلی‌متر، یعنی کوچک‌تر از پاک‌کن سر مداد، و رنگش صورتی، قهوه‌ای روشن یا قهوه‌ای یکدست است.^۱

خال سالم می‌تواند صاف یا برجسته باشد، سطحش نرم یا زبر باشد و گاهی مو از آن بیرون بیاید.^۲ در پوست تیره‌تر یا موی تیره، خال‌ها هم تیره‌تر دیده می‌شوند.^۱۲

خال بدخیم یا سرطانی همان ملانوما است، نوعی سرطان پوست که از سلول‌های رنگدانه‌ساز شروع می‌شود.^۱ نشانهٔ اول اغلب تغییر در شکل، رنگ، اندازه یا حس یک خال قدیمی است، یا ظاهر شدن یک لکهٔ تازهٔ نامعمول.^۱

رنگ یکی از سرنخ‌هاست: خال بدخیم ممکن است در طول زمان رنگش عوض شود یا بیش از دو رنگ داشته باشد.^۲ لبه‌اش اغلب ناصاف است و گاهی خونریزی، خارش یا پوسته‌پوسته شدن دارد.^۲

بسیاری از ملانوماها همهٔ این ویژگی‌ها را دارند، ولی بعضی فقط یکی دو تا را؛^۱ قطر هم قطعی نیست و ملانومای کوچک‌تر از ۶ میلی‌متر هم دیده می‌شود.^۴

نمایش تصویر بالینیعکس واقعی از ضایعه

خال مشکوک در پوست تیره و نقاط پنهان

ملانوما در پوست تیره کمتر دیده می‌شود، ولی اگر پیش بیاید اغلب دیرتر تشخیص داده می‌شود؛ جایش بیشتر زیر ناخن (اغلب به‌شکل یک خط رنگی)، کف دست یا کف پا است.^۱

NHS لکهٔ تیرهٔ زیر ناخن را که ضربه‌ای علتش نیست، و لکهٔ تازهٔ کف دست یا پا را دلیل رفتن پیش پزشک می‌داند.^۴ در ایران، مطالعه‌ای روی ۶۲ لکهٔ رنگدانه‌ای کف دست و پا نشان داد الگوی درماتوسکوپی خال خوش‌خیم و ملانوما با هم فرق دارد.^۵

هر خالی را که رنگ، شکل یا اندازه‌اش عوض شده یا درد، خارش، خونریزی و پوسته دارد، پیش پزشک ببرید.

ملانوما اگر زود پیدا شود، درمانش ساده‌تر است؛ برای همین هر کدام از علائم خال سرطانی دلیل مراجعه است.^۲۴

خال از جمع شدن سلول‌های رنگدانه‌ساز در پوست پدید می‌آید.^۱

مریم از مادرش یاد گرفته بود که «خال بیشتر یعنی خطر بیشتر»، و نمی‌دانست درست است یا نه. این باور تا حدی درست است.

کدام خال‌ها خطر بالاتری دارند؟

NCI می‌گوید کسانی که خال‌های کوچک زیاد یا چند خال بزرگ دارند بیشتر در معرض ملانوما هستند.^۱ یک فراتحلیل نشان داد خطر با هر خال معمولی اضافه کمی بالا می‌رود و داشتن دست‌کم ۲۵ خال یا یک خال آتیپیک گروه پرخطر است.^۶

خطر ملانوما در کسی که بیش از پنج خال آتیپیک دارد حدود ۱۰ برابر کسی است که هیچ‌کدام ندارد.^۱

خال دیسپلاستیک یا آتیپیک چیست؟

خال آتیپیک از خال معمولی بزرگ‌تر است، معمولاً بیش از ۵ میلی‌متر، و می‌تواند رنگ‌های مخلوط از صورتی تا قهوه‌ای تیره و لبهٔ ناصاف داشته باشد.^۱ خودش به‌ندرت سرطانی می‌شود، ولی نشانهٔ بالاتر بودن خطر کلی است.^۱

آفتاب و آفتاب‌سوختگی

NHS می‌گوید پرتو فرابنفش آفتاب احتمال سرطانی شدن خال را بالا می‌برد و هر کس خال زیاد دارد باید در آفتاب بیشتر مراقب باشد.^۲ آفتاب‌سوختگی خطر سرطان پوست را بالا می‌برد و برنزه شدن هیچ محافظتی نمی‌دهد.^۳

خال در بارداری

در بارداری خال‌ها ممکن است کمی تیره‌تر شوند و این عادی است.^۲ ولی اگر خالی علاوه بر تیره شدن شکل یا لبه‌اش عوض شد، یا خونریزی کرد، به گفتهٔ NHS باید دیده شود.^۲

پزشک از زمان پیدا شدن خال، تغییرها و سابقهٔ خانوادگی می‌پرسد و خال را نگاه می‌کند.^۴ ممکن است اجازه بخواهد عکس بگیرد و برای متخصص پوست بفرستد، که به آن تله‌درماتولوژی می‌گویند.^۴

متخصص پوست معمولاً از درماتوسکوپ استفاده می‌کند، یک ذره‌بین نورانی که الگوهای ریز زیر سطح خال را نشان می‌دهد؛ پژوهش تهران هم از همین برای جدا کردن خال از ملانوما کمک گرفت.^۵ اگر شک باقی بماند، خال برداشته و زیر میکروسکوپ بررسی می‌شود.^۵

مریم هم با همین ذره‌بین پیش متخصص پوست می‌رود. خال شانه‌اش قدیمی و یکدست است و پزشک می‌گوید جای نگرانی ندارد.

پایش خال در خانه

NCI برای کسانی که خال آتیپیک دارند ماهی یک بار بررسی پوست و معاینهٔ منظم پزشک را توصیه می‌کند؛ گاهی عکس گرفتن از خال‌ها هم کمک می‌کند تغییر آسان‌تر دیده شود.^۱ مریم هم، به توصیهٔ پزشکش، گاهی از شانه‌اش عکسی با تاریخ می‌گیرد.

NHS می‌گوید خال فقط وقتی درمان می‌خواهد که نشانهٔ ملانوما باشد، و در آن صورت درمان اصلی جراحی برای برداشتن خال است.^۲ NCI هم می‌گوید معمولاً لازم نیست خال معمولی یا آتیپیک را برای پیشگیری از ملانوما برداشت.^۱

دلیلش این است که تعداد بسیار کمی از خال‌ها ملانوما می‌شوند، و بیشتر ملانوماها از پوست ظاهراً سالم شروع می‌شوند نه از خال.^۱ پزشک فقط خال‌های تغییرکرده یا نقطه‌های مشکوک را بر می‌دارد.^۱

برداشتن زیبایی

اگر برای زیبایی می‌خواهید خال را بردارید، اول بگذارید پزشک ببیند که بی‌خطر است.

درمان ملانوما

اگر پزشک ملانوما را محتمل بداند، به متخصص ارجاع می‌دهد و درمان اصلی جراحی است.^۲ هرچه زودتر برداشته شود، احتمال موفقیت درمان بیشتر است.^۱

خال خوش خیم به‌خودی‌خود عارضهٔ جدی ندارد. مهم‌ترین نگرانی تبدیل نادر آن به ملانوما است، که NCI می‌گوید فقط به‌ندرت اتفاق می‌افتد.^۱

اگر خال محل ساییدگی لباس یا تیغ باشد، ممکن است ملتهب یا زخم شود و خونریزی کند؛ در این حالت هم باید پزشک نگاهش کند، چون این علامت‌ها با علائم هشدار یکی است.^۲

خال و ملانوما

ملانوما می‌تواند از یک خال معمولی یا آتیپیک سرچشمه بگیرد، ولی بیشتر وقت‌ها روی پوست ظاهراً سالم پدید می‌آید.^۱ برای همین نگاه کردن به کل پوست مهم است، نه فقط خال‌های قدیمی.

ملانوما اگر زود پیدا شود، درمانش ساده‌تر است.^۲

هیچ راهی برای جلوگیری از درآوردن خال نیست، ولی می‌شود خطر سرطانی شدنش را کم کرد. NHS چند کار ساده را نام می‌برد.^۲۳

• بین ساعت ۱۱ تا ۳ که آفتاب شدید است، در سایه بمانید.
• با لباس، کلاه و عینک آفتابی پوست و صورت را بپوشانید.
• ضدآفتاب با SPF دست‌کم ۳۰ و محافظت UVA بزنید و بعد از شنا یا عرق‌کردن دوباره بزنید.
• از سولاریوم و لامپ برنزه‌کننده استفاده نکنید.
• نگذارید پوست بسوزد؛ برنزه شدن هم محافظ نیست.

بیشتر مردم ضدآفتاب کم می‌زنند؛ برای کل بدن بزرگسال حدود ۶ تا ۸ قاشق چای‌خوری لازم است.^۳

اگر قرار است در آفتاب بمانید، ضدآفتاب را ۳۰ دقیقه پیش از رفتن زیر آفتاب بزنید، درست قبل از بیرون رفتن هم یک بار دیگر، و هر ۲ ساعت تجدید کنید.^۳ ضدآفتاب جای سایه و لباس را نمی‌گیرد.^۳

مریم حالا گاهی عکس شانه‌اش را با عکس قبلی مقایسه می‌کند و به‌جای ترس شبانه، یک عادت دارد. اگر روزی چیزی عوض شود، می‌داند اول باید به پزشک زنگ بزند و بعد جست‌وجو کند.