وسواس فکری عملی

نیلوفر سی‌ساله است و صبح‌ها پنج بار برمی‌گردد پشت در تا مطمئن شود قفل است. بعد در راه ادارهٔ کار یادش می‌افتد که شاید گاز را بسته باشد و دلش می‌ریزد.

هر بار می‌گوید «من که می‌دانم بسته‌ام»، ولی فکر ول نمی‌کند؛ و از خودش خجالت می‌کشد. دست‌آخر یا برمی‌گردد یا تمام روز با دلشوره می‌گذراند.

وسواس فکری عملی، که در انگلیسی OCD گفته می‌شود، اختلالی است که در آن فکر وسواسی و رفتار وسواسی کنار هم می‌آیند.^۱۲

وسواس فکری فکر، تصویر یا میلی ناخواسته است که مدام به ذهن می‌آید و اضطراب، چندش یا ناراحتی می‌سازد.^۱ وسواس عملی رفتار یا عمل ذهنی تکراری است که فرد برای آرام شدن موقت احساس می‌کند باید انجامش بدهد.^۱

OCD می‌تواند مرد، زن و کودک را درگیر کند.^۱ ممکن است از ۶ سالگی شروع شود، ولی بیشتر اوقات حوالی بلوغ و اوایل بزرگسالی ظاهر می‌شود.^۱

وسواس فکری با وسواس عملی چه فرقی دارد؟

وسواس فکری در ذهن است: «شاید دست‌هایم آلوده شده باشد.» وسواس عملی همان کاری است که پیشش می‌روی: دست‌ها را می‌شویی، می‌شماری یا دعایی را از اول می‌خوانی.^۱

عمل وسواسی اضطراب را فقط موقتاً می‌خواباند و فکر دوباره برمی‌گردد.^۱ همین چرخه است که وسواس را زنده نگه می‌دارد.

علائم وسواس فکری عملی دو بخش دارند: افکار ناخواستهٔ تکرارشونده و رفتارهای اجباری که فرد برای آرام شدن انجام می‌دهد.^۱

مثال NHS ساده است: کسی که از دزدی می‌ترسد شاید پیش از بیرون رفتن چند بار پنجره‌ها و درها را وارسی کند.^۱ وسواس نجاست و شستشو، وارسی در و گاز، ترس از آسیب زدن به دیگران و اجبار به ترتیب از موضوع‌های شناخته‌شده است.

نشانه‌ها وقتی به اختلال می‌رسند که وقت زیادی بگیرند، رنج بیاورند یا کار و رابطه را خراب کنند.^۲

وسواس مذهبی و وسواس نجاست

یکی از شکل‌های شناخته‌شده، وسواس در وضو، طهارت و نجاست است؛ فرد ممکن است ساعت‌ها غسل کند یا نمازش را بارها از اول بخواند. این وسواس مذهبی بیماری است، نه نشانهٔ ایمان زیاد یا کم.

در یک مطالعهٔ کوچک در تهران، روی مسلمانانی با وسواس طهارت، درمانی که مفاهیم دینی را وارد کار می‌کرد بهتر از نسخهٔ معمول همان درمان جواب داد؛ نتیجه امیدوارکننده است، ولی قطعی نیست.^۴ به هر حال درمان وسواس مذهبی لازم نمی‌کند از دینتان فاصله بگیرید.

وسواس در کودکان

مرور ۷۱ کارآزمایی نشان داد ERP در کودکان کارساز است، حتی آنلاین، و SSRI هم مؤثر است.^۵ اگر کودک زیاد می‌شوید یا می‌شمارد یا بارها می‌پرسد «مطمئنی؟»، با پزشک حرف بزنید.

اگر افکار یا رفتارهای وسواسی زندگی‌تان را مختل می‌کنند، به پزشک یا روان‌پزشک مراجعه کنید؛ بدون درمان، بهتر شدن خودبه‌خودی بعید است.^۱

خیلی‌ها از خجالت دیر می‌روند. NHS می‌گوید OCD یک بیماری مثل بقیه است و دلیلی برای شرمندگی نیست؛ دچار شدن به آن به معنی «دیوانگی» نیست و تقصیر فرد هم نیست.^۱

تست وسواس فکری عملی

تست‌های آنلاین وسواس فقط نشان می‌دهند ارزش دارد با متخصص حرف بزنید؛ تشخیص با معاینهٔ روان‌پزشک یا روان‌شناس بالینی است. پرسشنامه‌هایی مثل ییل‌براون برای سنجش شدت وسواس به کار می‌روند، ولی نتیجه‌شان را فقط متخصص تفسیر می‌کند.

نیلوفر مطمئن بود مقصر خودش است. بعدها فهمید این‌طور نیست؛ علت دقیق روشن نیست و چند عامل با هم دخیل‌اند.^۱

علت وسواس: کدام عوامل خطر را می‌شناسیم؟

• سابقهٔ خانوادگی: اگر یکی از نزدیکان OCD داشته باشد، احتمال بیشتر است؛ این می‌تواند از ژن‌ها یا یادگیری باشد.^۱
• مغز: بعضی مبتلایان در بخش‌هایی از مغز فعالیت بالاتری دارند یا سطح سروتونین‌شان پایین است.^۱
• رویدادهای زندگی: قلدری، آزار یا بی‌توجهی، و گاهی رویدادهایی مثل زایمان یا فقدان.^۱
• شخصیت: افراد دقیق، منظم و با استانداردهای بالا یا کسانی که حس مسئولیت بسیار شدید دارند بیشتر در معرضند.^۱

وسواس بعد از زایمان

NHS می‌گوید OCD ممکن است در بارداری یا بعد از زایمان هم پیش بیاید؛ مثلاً ترس از آسیب زدن به نوزاد یا استریل نکردن درست شیشه‌شیر، و وارسی مکرر نفس کشیدن بچه.^۱ اگر این افکار ادامه دارد و زندگی را مختل می‌کند، با پزشک صحبت کنید.^۱

پزشک یا روان‌پزشک دربارهٔ افکار، رفتارها، مدت و اثر آن‌ها بر زندگی می‌پرسد.^۱ آزمایش خون یا تصویربرداری برای تشخیص وسواس لازم نیست، ولی ممکن است برای رد بیماری‌های دیگر خواسته شود.

NIMH می‌گوید بسیاری از مبتلایان به OCD هم‌زمان اختلال خلقی یا اضطرابی دارند، پس پزشک همین‌ها را هم بررسی می‌کند.^۲

نیلوفر اولین باری که پیش روان‌پزشک نشست، فهمید این الگو اسم دارد. همین، بار شرمش را سبک کرد.

وسواس قابل کنترل است.^۳ طبق NHS درمان وسواس دو راه اصلی دارد: درمان شناختی رفتاری (CBT) و داروهای ضدافسردگی از نوع SSRI.^۱۳

انتخاب درمان به شدت وسواس بستگی دارد.^۳ برای موارد خفیف معمولاً یک دورهٔ کوتاه روان‌درمانی کافی است و موارد شدیدتر دورهٔ طولانی‌تر و ترکیب دارو و روان‌درمانی می‌خواهند.^۳

درمان شناختی رفتاری و ERP

نوع درمان معمولاً CBT همراه با مواجهه و جلوگیری از پاسخ (ERP) است.^۳ در ERP شما خودتان را در معرض فکر یا موقعیت ترسناک می‌گذارید و آیین را انجام نمی‌دهید؛ از موقعیت‌های کم‌اضطراب شروع می‌کنید و کم‌کم به سختی‌ها می‌رسید.^۳

کسانی که وسواس خفیف‌تری دارند معمولاً به ۸ تا ۲۰ جلسه با درمانگر و تمرین در خانه نیاز دارند.^۳ مرور ۴۷ مطالعه نشان داد اثر CBT قوی است و تا حدود دو سال و نیم بعد هم می‌ماند.^۶

ERP را با درمانگر آموزش‌دیده انجام بدهید؛ مواجههٔ خودسرانه با ترس‌های شدید ممکن است نتیجهٔ بدی بدهد. اطرافیان هم بهتر است در آیین‌ها شرکت نکنند و بارها اطمینان ندهند.

داروهای OCD و قرص وسواس

قرص وسواس معمولاً از گروه SSRI است، همان ضدافسردگی‌ها، و سروتونین مغز را بالا می‌برد.^۳ اثرش دیر می‌آید، تا ۱۲ هفته، و بیشتر مردم دست‌کم یک سال دارو می‌خورند؛ بعد گاهی قطع تدریجی ممکن است و بعضی باید ادامه بدهند.^۳

اگر اولین دارو جواب نداد، پزشک ممکن است SSRI دیگری یا ترکیب دارو با CBT را امتحان کند، یا کلومیپرامین بدهد.^۱ کلومیپرامین عوارض و تداخل‌های بیشتری دارد و باید زیر نظر روان‌پزشک و طبق تجویز پزشک مصرف شود.

SSRI در بارداری هم ممکن است تجویز شود، به شرطی که پزشک سود را بیشتر از خطر بداند؛ خودتان دارو را قطع نکنید و با پزشک مشورت کنید.^۳

اگر دارو و CBT جواب ندادند، بعضی بیماران به مرکز تخصصی وسواس ارجاع می‌شوند.^۳

OCD می‌تواند زندگی را به‌شدت مختل کند: علائمش اغلب وقت زیادی می‌گیرد و رنج می‌آورد.^۲

خیلی از مبتلایان هم‌زمان افسردگی یا اضطراب دارند.^۲ پنهان‌کاری و خجالت هم باعث می‌شود سال‌ها بدون درمان بمانند.^۱

کار و روابط

وقتی ساعت‌ها صرف آیین‌ها می‌شود، دیر رسیدن، افت درس و کار و تنش با اطرافیان طبیعی است.^۲

راه قطعی پیشگیری نمی‌شناسیم، ولی می‌شود از بدتر شدن جلوگیری کرد.^۱ درمان زودهنگام ساده‌تر است، چون چرخهٔ فکر و آیین هنوز عمیق نشده است.^۱

• با اولین نشانهٔ مختل شدن زندگی، به روان‌پزشک یا روان‌شناس مراجعه کنید.
• تمرین‌های ERP را بین جلسه‌ها در خانه انجام بدهید.
• دارو را بدون مشورت قطع نکنید و پیگیری را ادامه بدهید.
• گروه‌های حمایتی کمک می‌کنند تنها نباشید.^۱
• اگر علائم برگشت، زود به درمانگر خبر بدهید.

نیلوفر حالا هفته‌ای یک جلسه می‌رود. قفل در را یک بار می‌بندد، «بسته است» را تکرار نمی‌کند، و گاهی هنوز دلش می‌ریزد؛ ولی می‌داند فکر فقط فکر است.