قرص شل کننده عضلات کمر؛ انواع، عوارض و نکات مصرف

پنجشنبه است، ساعت هفت عصر و آخرین نوبت مطب. نسرین، معلم ۳۸ سالهٔ ریاضی، کج و آرام روی صندلی می‌نشیند و دستش را به کمرش گرفته است.

عصر خم شده بود تا جعبهٔ برگه‌های امتحان را از صندوق عقب ماشین بردارد و کمرش همان‌جا «گرفت». معاینه‌اش نشانهٔ خطری نداشت و برایش ناپروکسن و قرص متوکاربامول نوشتم، برای پنج روز.

نسخه را که گرفت، اولین سؤالش این بود: «این قرص شل‌کننده خواب‌آوره؟ شنبه صبح باید تا مدرسه رانندگی کنم.»

سؤالش درست روی نکته‌ای رفته که خیلی‌ها دربارهٔ قرص شل‌کنندهٔ عضلات کمر نمی‌دانند: اسمش «شل‌کنندهٔ عضله» است، ولی بیشتر روی مغز و نخاع اثر می‌گذارد، نه روی خود کمر. ببینیم این قرص چقدر کمک می‌کند، کدام نوعش به درد کمر می‌خورد و کی باید نگران شد.

قرص شل کننده عضلات کمر واقعاً کجا اثر می‌کند؟

بیشتر در مغز و نخاع. سیکلوبنزاپرین، متوکاربامول و تیزانیدین با کم کردن فعالیت دستگاه عصبی، عضله را از حالت سفت درمی‌آورند.^۱۲

عضله‌های کمرِ گرفته مثل یک نگهبان بیش از اندازه غیرتی‌اند. کمی کشیدگی در عضله یا رباط کافی است تا سفت شوند و جلوی هر حرکتی را بگیرند؛ همان قفلی که نسرین موقع خم شدن حس کرد.

شل‌کننده سراغ خود نگهبان نمی‌رود؛ مغز و نخاع را که به او دستور می‌دهند آرام می‌کند. برای همین فقط عضله نیست که آرام می‌شود، خودِ شما هم خواب‌آلود می‌شوید.

داروهای شل‌کنندهٔ عضلات هم یک خانوادهٔ یکدست نیستند. بعضی برای گرفتگی ناگهانی عضله‌اند و بعضی، مثل باکلوفن، برای سفتی ماندگار عضله در ام‌اس و آسیب نخاع.^۳

به این سفتی ماندگار اسپاستیسیته می‌گویند؛ از آسیب مغز یا نخاع می‌آید، ربطی به گرفتگی کمر ندارد و داروی هر کدام فرق دارد.^۴

شل کننده عضلانی برای کمردرد چقدر کمک می‌کند؟

کمتر از آن‌چه فکر می‌کنید. در کمردرد تازه، شل‌کننده‌هایی مثل سیکلوبنزاپرین و متوکاربامول در دو هفتهٔ اول درد را به‌طور میانگین حدود ۸ نمره از ۱۰۰ کم کرده‌اند، و اطمینان به همین عدد هم بسیار پایین است.^۵

یعنی اگر این عدد درست باشد، دردی که ۷۰ از ۱۰۰ بود می‌شود حدود ۶۲. حرکت و کار روزانه چیز روشنی عوض نشد و عوارض شاید بیشتر شد.^۵

یک گروه پزشک اورژانس در نیویورک این سؤال را سر راست امتحان کردند. به بیمارانی که با کمردرد تازه آمده بودند ناپروکسن دادند و کنارش یا سیکلوبنزاپرین، یا قرصی بی‌اثر که شکل دارو بود (دارونما).^۶

یک هفته بعد، درد و توان حرکت گروه سیکلوبنزاپرین بهتر از گروه قرص بی‌اثر نبود. همین تیم بعدها ارفنادرین، متوکاربامول و دیازپام را هم امتحان کردند و باز هیچ‌کدام از دارونما جلو نیفتادند.^۷۸

پس چرا شل‌کنندهٔ عضلانی برای کمردرد هنوز تجویز می‌شود؟ برای بعضی‌ها، مخصوصاً وقتی گرفتگی خواب شب را گرفته، همین کمک کوچک چند شب غنیمت است.

کالج پزشکان آمریکا اول گرما، ماساژ یا درمان دستی را پیشنهاد می‌کند. اگر دارو لازم شد، دو گزینه نام می‌برد: مسکن ضدالتهاب یا قرص شل‌کنندهٔ عضلات کمر.^۹

قبل از ادامه، حدس بزنید: کدام عارضه در برگهٔ راهنمای متوکاربامول آمده که خیلی‌ها را می‌ترساند؟

1. ریزش مو
2. تغییر رنگ ادرار به سیاه، آبی یا سبز
3. خارش کف پا

داروهای شل کننده عضلات: کدام برای کمر است و کدام نه؟

از داروهای شل‌کنندهٔ عضلات، چهار قرصی که بیشتر از همه می‌شنوید این‌جا کنار هم آمده‌اند. مقدار و مدت هر کدام را فقط پزشک تعیین می‌کند.

دارو	بیشتر برای چه؟	نکتهٔ مهم
متوکاربامول	کشیدگی و گرفتگی حاد عضله، کنار استراحت و فیزیوتراپی	خواب‌آلودگی و سرگیجه؛ گاهی رنگ ادرار را سیاه، آبی یا سبز می‌کند
سیکلوبنزاپرین	گرفتگی حاد عضله	فقط دورهٔ کوتاه، تا دو یا سه هفته؛ معمولاً برای سالمندان انتخاب نمی‌شود
تیزانیدین	سفتی عضله در ام‌اس و آسیب نخاع	با سیپروفلوکساسین و فلووکسامین ممنوع؛ ممکن است فشار را پایین بیاورد
باکلوفن	سفتی عضله در ام‌اس و بیماری‌های نخاع	برای گرفتگی عضله در بیماری‌های روماتیسمی تأیید نشده؛ ناگهانی قطع نشود

منبع جدول: برگهٔ راهنما و برچسب رسمی همین داروها.^{۱۲۳۱۰۱۱۱۲}

متوکاربامول برای کمر درد وقتی نوشته می‌شود که عضله کشیده یا گرفته شده، همراه استراحت و فیزیوتراپی.^۲ سیکلوبنزاپرین برای کمردرد هم فقط دورهٔ کوتاه دارد؛ برچسبش حداکثر دو تا سه هفته را مناسب می‌داند، چون برای بیشتر از آن شواهد کافی نیست.^۱۰

همان شب در مطب، نسرین یک سؤال دیگر هم داشت. برادرش کاوه پارسال برای گرفتگی گردن تیزانیدین گرفته بود و نصف بسته‌اش هنوز در کشوی خانهٔ مادرشان است: «اگه متوکاربامول اثر نکرد، از قرص‌های کاوه بخورم؟»

جواب منفی است، و فقط به خاطر نسخه‌ای بودنش نیست. تیزانیدین را هرگز کنار سیپروفلوکساسین یا فلووکسامین نخورید؛ این ترکیب ممنوع است، چون سطح تیزانیدین در خون بالا می‌رود و فشار و هوشیاری را پایین می‌کشد.^۱۱

تیزانیدین برای کمر درد کاربرد رسمی ندارد؛ برچسبش فقط سفتی عضله در بیماری‌های عصبی است و اگر برای کمر نوشته شود، استفادهٔ خارج از برچسب است.^۱۱ این دارو ممکن است فشار خون را پایین بیاورد و در موارد کمی به کبد آسیب بزند.^۱۱

پس یک کار را همیشه بکنید. هر بار نسخهٔ قرص شل‌کنندهٔ عضلات کمر می‌گیرید، فهرست همهٔ داروهایتان را به داروساز بگویید، مخصوصاً آنتی‌بیوتیک، داروی ضدافسردگی و قرص خواب.^۱۳

باکلوفن برای کمردرد معمولی داستان دیگری دارد. داروی سفتی عضله در ام‌اس و بیماری‌های نخاع است^۳ و برچسبش صریحاً می‌گوید برای گرفتگی عضله در بیماری‌های روماتیسمی تأیید نشده است.^۱۲

اگر باکلوفن یا تیزانیدین را مدت طولانی یا با مقدار بالا می‌خورید، ناگهانی قطعش نکنید؛ کم کردنش را پزشک برنامه‌ریزی می‌کند.^۳۱۱۱۲ قطع یک‌بارهٔ باکلوفن ممکن است توهم و تشنج بدهد و قطع تیزانیدین ضربان قلب و فشار را بالا ببرد؛ اگر عارضهٔ جدی پیدا کردید، همان روز با پزشک تماس بگیرید تا او تصمیم بگیرد.^۳۱۳

چند نام دیگر هم در نسخه‌ها زیاد دیده می‌شود. این سه را هم بشناسید:^۷۸۱۴۱۵

• ارفنادرین: در همان آزمایش اورژانس، کنار ناپروکسن از قرص بی‌اثر بهتر نبود.
• تیوکلشیکوزید: آژانس داروی اروپا مصرف خوراکی‌اش را حداکثر ۷ روز کرده و آن را در بارداری، شیردهی و برای زنانی که پیشگیری نمی‌کنند ممنوع کرده است.
• دیازپام: در آزمایش اورژانس از ناپروکسن تنها بهتر نبود و مصرف طولانی‌اش می‌تواند به وابستگی و علائم ترک برسد.

قرص شل کننده عضلات خواب‌آور است؟

بله؛ در آزمایش‌های برچسب سیکلوبنزاپرین، با قرص ۱۰ میلی‌گرمی تقریباً ۴ نفر از هر ۱۰ نفر خواب‌آلود شدند، در برابر ۱ نفر از ۱۰ با قرص بی‌اثر.^۱۰ با قرص ۵ میلی‌گرمی این عدد حدود ۳ نفر از ۱۰ بود.

نسرین هم پنجشنبه شب بعد از اولین قرص زود خوابش برد و صبح دهانش خشک بود. عوارض قرص شل کننده عضلات بیشتر همین‌هاست: خواب‌آلودگی، سرگیجه، خشکی دهان، تهوع و یبوست.^۱۲

برای همین جواب سؤال نسرین این بود: شنبه صبح نه. تا نفهمیده‌اید این قرص با شما چه می‌کند، رانندگی نکنید و با دستگاه‌های خطرناک کار نکنید.^۱۲

نسرین جمعه را خانه ماند تا ببیند قرص با او چه می‌کند، و شنبه همکارش او را تا مدرسه رساند.

الکل، قرص خواب، دیازپام و هم‌خانواده‌هایش و مسکن‌های مخدر (افیونی) خواب‌آوری داروهای شل‌کنندهٔ عضلات را روی هم سوار می‌کنند.^۲۱۱ اگر کسی بعد از چنین ترکیبی به‌سختی بیدار می‌شود یا نفسش کند و سطحی است، فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید.^۱۳

سیکلوبنزاپرین یک حساب جدا هم دارد. اگر ضدافسردگی یا ترامادول می‌خورید، ترکیبشان با آن ممکن است «سندرم سروتونین» بدهد: بی‌قراری، تب، تعریق، لرزش و سفتی عضله، که درمان فوری می‌خواهد.^۱۰

قرص شل کننده عضلات و استامینوفن را می‌شود با هم خورد؟

بله، با هم خورده می‌شوند؛ فقط حواستان به مقدار استامینوفن باشد. قرص شل‌کنندهٔ عضلات کمر هم معمولاً کنار یک مسکن می‌آید، مثل ناپروکسن برای کمردرد که برای نسرین نوشتم و بهتر است با غذا یا شیر خورده شود.^۱۶

دردسر معمولاً از استامینوفنی است که بی‌خبر دو بار خورده می‌شود. روی جعبهٔ هر مسکن ترکیبی و هر داروی سرماخوردگی دنبال استامینوفن (پاراستامول) بگردید و هم‌زمان دو داروی استامینوفن‌دار نخورید.^۱۷

اگر خودتان از داروخانه استامینوفن می‌گیرید، در ۲۴ ساعت بیشتر از شش قرص ۵۰۰ میلی‌گرمی نخورید؛ سقف برچسب هشت قرص است، ولی آن را برای وقتی بگذارید که پزشک گفته.^۱۷ اگر بیماری کبد دارید یا الکل می‌نوشید، مقدارش را پزشک تعیین کند.

اگر می‌خواهید بدانید کدام مسکن به کار کدام کمردرد می‌آید، راهنمای قرص مسکن فوری برای درد کمر آن را جدا باز کرده است.

قرص شل کننده عضلات برای دیسک کمر هم جواب می‌دهد؟

برای خودِ دیسک نه؛ قرص شل‌کنندهٔ عضلات کمر روی دیسک و مهره اثری ندارد و بیشتر روی دستگاه عصبی کار می‌کند.^۲ وقتی دیسک بیرون زده و درد به باسن و پا تیر می‌کشد (سیاتیک)، رهنمود ملی انگلستان دیازپام و هم‌خانواده‌هایش را توصیه نمی‌کند، چون فایده‌ای نشان نداده‌اند و آسیب دارند.^۱۸

قرص تیزانیدین برای دیسک کمر هم همین حکم را دارد؛ برچسبش فقط سفتی عضله در بیماری‌های عصبی است.^۱۱

اگر درد پا با بی‌حسی، ضعف یا به هم ریختن ادرار همراه شد، دیگر وقت قرص نیست؛ کادر هشدار پایین همین صفحه را ببینید.

قرص شل کننده عضلات در بارداری، شیردهی و سالمندی

برگهٔ راهنمای همهٔ داروهای شل‌کنندهٔ عضلات می‌خواهد پیش از شروع، بارداری، برنامهٔ بارداری یا شیردهی را با پزشک در میان بگذارید.^۱۱۳ پس قرص شل‌کنندهٔ عضلات در بارداری فقط وقتی جا دارد که پزشک با دانستن این موضوع تجویزش کند.

در سالمندان (۶۵ سال به بالا)، سیکلوبنزاپرین، متوکاربامول و ارفنادرین بهتر است کنار گذاشته شوند. این داروها خواب‌آلودگی و اثرهای ضدکولینرژیک (مثل خشکی دهان، یبوست و گیجی) می‌آورند و خطر شکستگی را بالا می‌برند.^۲۰

دیازپام و هم‌خانواده‌هایش هم در سالمندی همین خطر زمین خوردن و گیجی را دارند.^۲۰ اگر پدر یا مادرتان یکی از این داروها را می‌خورد، شب‌ها مسیر اتاق تا دستشویی را روشن و بی‌مانع نگه دارید.

کلیه هم مهم است؛ باکلوفن بیشتر از راه کلیه دفع می‌شود و در بیماری کلیه باید با احتیاط و گاهی مقدار کمتر مصرف شود.^۱۲ در سالمندی که کار کلیه‌اش کم شده (eGFR زیر ۶۰)، بهتر است اصلاً سراغش نرفت.^۲۰

تیزانیدین هم در بیماری کلیه یا کبد با مقدار کمتر شروع می‌شود.^۱۱

قرص شل کننده عضلات کمر را چند روز بخوریم؟

شنبه شب، نسرین پیام داد؛ نگران بود، چون رنگ ادرارش کمی تیره و مایل به سبز شده بود. همان چیزی که در آزمونک بالا حدس زدید.

این تغییر رنگ در فهرست عوارض شناخته‌شدهٔ متوکاربامول هست؛ اگر ماند، پزشک باید بداند.^۲ ولی زردی پوست و چشم یا درد سمت راست بالای شکم، با هر دارویی، نشانهٔ کبد است و همان روز باید پزشک ببیند.

کمرش هم بهتر بود؛ شب‌ها می‌خوابید و صبح‌ها تا سر کوچه راه می‌رفت. نقش درست شل‌کننده همین است: پلی موقت برای چند روز سخت، تا خودِ حرکت بقیهٔ راه را ببرد.

اگر بعد از چند روز مصرف قرص شل‌کنندهٔ عضلات کمر، درد هیچ فرقی نکرده، دوره را خودسرانه طولانی نکنید و مقدار را بالا نبرید. یعنی پزشک باید دوباره به علت درد نگاه کند.

دوره را همان‌طور که پزشک‌تان نوشته پیش ببرید و اگر یکی از عوارض قرص شل‌کنندهٔ عضلات آزارتان داد، پیش از هر تغییری با داروساز حرف بزنید. قرص‌های باقی‌مانده را دور از دسترس و دید کودکان نگه دارید.^۱

آخر قصهٔ نسرین؛ چه چیزی یادمان بماند؟

شنبهٔ هفتهٔ بعد، نسرین خودش تا مدرسه رانندگی کرد. دورهٔ پنج‌روزهٔ قرص تمام شده بود و حالا عصرها قدم می‌زد.

جمعه، سر ناهار خانهٔ مادرش، بستهٔ تیزانیدین کاوه را هم از کشو درآورد و فردایش داد به داروخانه.

اگر نسخهٔ قرص شل‌کنندهٔ عضلات برای کمردرد دارید و مطمئن نیستید با داروهای دیگرتان جور است، در مشاورهٔ دکتر حیات می‌توانیم با حوصله با هم مرورش کنیم.

قدم بعدی بعد از این چند روز، حرکت است؛ درمان کمر درد در خانه نشان می‌دهد از همین امروز چه کارهایی از دست خودتان برمی‌آید.

پرسش‌های پرتکرار دربارهٔ قرص شل کننده عضلات کمر

بهترین قرص شل کننده عضلات برای کمردرد کدام است؟

بهترین قرص برای همه وجود ندارد؛ انتخاب به علت درد، سن، داروهای دیگر و بیماری کبد، کلیه یا فشار شما بستگی دارد. در کمردرد تازه گاهی یک مسکن و حرکت کافی است و پزشک تصمیم می‌گیرد قرص شل‌کنندهٔ عضلات برای کمردرد لازم هست یا نه.

قرص متوکاربامول برای چیست؟

برای کشیدگی و گرفتگی حاد عضله، کنار استراحت و فیزیوتراپی. متوکاربامول برای کمر درد هم همین کاربرد را دارد و پزشک آن را برای چند روز کوتاه می‌نویسد.

قرص شل کننده عضلات برای گرفتگی کمر چند روز مصرف می‌شود؟

معمولاً چند روز، طبق تجویز پزشک. سیکلوبنزاپرین برای کمردرد هم طبق برچسبش بیشتر از دو تا سه هفته توصیه نمی‌شود.

قرص شل کننده عضلات کمر را با غذا بخورم یا ناشتا؟

سیکلوبنزاپرین را می‌شود با غذا یا بدون آن خورد. تیزانیدین را همیشه به یک شکل بخورید، یا همیشه با غذا یا همیشه بدون غذا.

داروهای شل کننده عضلات اعتیادآورند؟

دیازپام و هم‌خانواده‌هایش اگر طولانی مصرف شوند، می‌توانند وابستگی بیاورند. باکلوفن و تیزانیدین را هم اگر مدت طولانی یا با مقدار بالا خورده‌اید، بدون نظر پزشک یک‌باره قطع نکنید.

قرص شل کننده عضلات در بارداری مجاز است؟

فقط اگر پزشک با دانستن بارداری یا شیردهی‌تان تجویز کند. مصرف تیوکلشیکوزید در بارداری و شیردهی ممنوع است.

منابع و برای مطالعهٔ بیشتر

1. ۱. مدلاین‌پلاس، سیکلوبنزاپرین، ۲۰۲۵: اثر سیکلوبنزاپرین روی دستگاه عصبی، عوارض، رانندگی، بارداری، نگهداری دور از کودک و نشانه‌های خطر.
2. ۲. مدلاین‌پلاس، متوکاربامول، ۲۰۱۷: کاربرد متوکاربامول در کشیدگی عضله، خواب‌آلودگی، تغییر رنگ ادرار و پرهیز از الکل.
3. ۳. مدلاین‌پلاس، باکلوفن، ۲۰۱۹: کاربرد باکلوفن در سفتی عضلهٔ ام‌اس و بیماری‌های نخاع و خطر قطع ناگهانی آن.
4. ۴. مدلاین‌پلاس، اسپاستیسیته، ۲۰۲۵: معنی اسپاستیسیته و تفاوتش با گرفتگی سادهٔ عضله.
5. ۵. مرور نظام‌مند BMJ، ۲۰۲۱: اثر کوچک و نامطمئن شل‌کننده‌ها روی درد کمردرد تازه و احتمال عوارض بیشتر.
6. ۶. کارآزمایی JAMA، ۲۰۱۵: بهتر نبودن سیکلوبنزاپرین از دارونما وقتی کنار ناپروکسن داده شد.
7. ۷. کارآزمایی Annals of Emergency Medicine، ۲۰۱۸: بهتر نبودن ارفنادرین و متوکاربامول از دارونما کنار ناپروکسن.
8. ۸. کارآزمایی Annals of Emergency Medicine، ۲۰۱۷: بهتر نبودن دیازپام از دارونما کنار ناپروکسن.
9. ۹. رهنمود کالج پزشکان آمریکا، ۲۰۱۷: جای شل‌کننده‌ها و درمان‌های بدون دارو در کمردرد تازه.
10. ۱۰. برچسب رسمی سیکلوبنزاپرین (DailyMed)، ۲۰۲۶: سقف دو تا سه هفته، درصد خواب‌آلودگی و خطر سندرم سروتونین.
11. ۱۱. برچسب رسمی تیزانیدین (DailyMed)، ۲۰۲۶: ممنوعیت با سیپروفلوکساسین و فلووکسامین، افت فشار، کبد، کلیه و هم‌افزایی با داروهای آرام‌بخش.
12. ۱۲. برچسب رسمی باکلوفن (DailyMed)، ۲۰۲۱: تأیید نشدن باکلوفن برای گرفتگی روماتیسمی و احتیاط در بیماری کلیه.
13. ۱۳. مدلاین‌پلاس، تیزانیدین، ۲۰۲۵: قطع ناگهانی تیزانیدین، نشانه‌های آسیب کبد، مصرف زیاد و گفتن فهرست داروها.
14. ۱۴. آژانس داروی اروپا، تیوکلشیکوزید، ۲۰۱۴: سقف ۷ روز مصرف خوراکی و ممنوعیت در بارداری و شیردهی.
15. ۱۵. NHS، دیازپام، ۲۰۲۶: وابستگی و علائم ترک در مصرف طولانی دیازپام.
16. ۱۶. مدلاین‌پلاس، ناپروکسن، ۲۰۲۲: خوردن ناپروکسن با غذا یا شیر.
17. ۱۷. NHS، پاراستامول برای بزرگسالان، ۲۰۲۶: پرهیز از خوردن هم‌زمان دو داروی استامینوفن‌دار.
18. ۱۸. رهنمود NICE NG59، ۲۰۱۶: توصیه نشدن دیازپام و هم‌خانواده‌هایش برای سیاتیک.
19. ۱۹. NHS، کمردرد، ۲۰۲۳: بهتر شدن بیشتر کمردردها در چند هفته و نشانه‌های خطر که مراجعهٔ فوری می‌خواهند.
20. ۲۰. معیارهای بیرز انجمن طب سالمندی آمریکا، ۲۰۲۳: پرهیز از شل‌کننده‌ها و دیازپام در سالمندان به خاطر اثرهای ضدکولینرژیک، خواب‌آلودگی و شکستگی، و پرهیز از باکلوفن وقتی eGFR زیر ۶۰ است.