آفت دهان

نگار شب امتحان است و یک کاسه سالاد شیرازی جلویش گذاشته. اولین لقمه که به زخم داخل لبش می‌خورد، از جا می‌پرد؛ یک زخم کوچک سفید آن‌جاست که با هر لقمهٔ ترش، مثل سوزن می‌سوزد.

این همان آفت است، و نگار تنها نیست: آفت دهان شایع‌ترین زخم مخاط دهان است و حدود یک نفر از هر پنج نفر دست‌کم گاهی آن را تجربه می‌کند.^۱ معمولاً از کودکی یا نوجوانی شروع می‌شود و در زن‌ها کمی بیشتر دیده می‌شود.^۱

ظاهرش یک زخم گرد یا بیضی کوچک است، با کف سفید یا زرد و حاشیهٔ قرمز. بیشتر روی بخش‌های نرم و متحرک دهان می‌نشیند: داخل لب، داخل گونه، زیر زبان و کف دهان.^۱

نمایش تصویر بالینیعکس واقعی از ضایعه

انواع آفت

آفت‌ها سه نوع دارند و دانستن نوع‌شان کمک می‌کند بدانید چقدر باید صبر کنید:^۱

آفت با تبخال فرق دارد

خیلی‌ها آفت را با تبخال یکی می‌دانند، ولی این دو کاملاً جدا هستند. تبخال از ویروس هرپس است و مسری است؛ آفت داخل دهان است و ویروسی نیست.^۲

آفت با سوزش شروع می‌شود، چند روز اوج می‌گیرد و معمولاً در یک تا دو هفته بی‌صدا خوب می‌شود.

علائم آفت دهان معمولاً با یک سوزش یا گزگز کوچک شروع می‌شود، گاهی یکی دو روز قبل از این‌که زخم دیده شود. بعد یک برجستگی قرمز یا زرد ظاهر می‌شود که باز می‌شود و به همان زخم گرد تبدیل می‌شود.^۱

با خوردن غذای ترش، شور یا تند و با مسواک زدن، سوزشش بیشتر می‌شود. درد معمولاً بعد از ۷ تا ۱۰ روز کم می‌شود.^۲

معمولاً فقط همان نقطه درد می‌کند و حال عمومی بد نمی‌شود. در حمله‌های شدید، گاهی تب خفیف، بی‌حالی یا غدد لنفاوی متورم زیر فک هم دیده می‌شود.^۲

بیشتر آفت‌ها خودشان خوب می‌شوند؛ این نردبان می‌گوید کی صبر کنید و کی نه.

علت آفت دهان هنوز کاملاً روشن نیست. به نظر می‌رسد سیستم ایمنی گاهی اشتباه می‌کند و به بافت سالم دهان حمله می‌کند، و یک محرک بیرونی هم لازم است که جرقه را بزند.^۱

وراثت سهم بزرگی دارد: حدود ۴۰ درصد کسانی که آفت می‌زنند، در خانواده هم سابقه دارند.^۱ بقیهٔ عوامل بیشتر نقش محرک را دارند، و برای نگار ترکیب آشنای بی‌خوابی و استرس امتحان دقیقاً همین جرقه بود.

چه چیزهایی آفت را شعله‌ور می‌کنند؟

استرس و خستگی، گازگرفتن لپ، مسواک زدن خشن، و دندان تیز، ارتودنسی یا دندان مصنوعی‌ای که به مخاط می‌خورد، شایع‌ترین محرک‌ها هستند.^۳ تغییرات هورمونی، مثلاً در دورهٔ قاعدگی یا بارداری، هم در بعضی زن‌ها آفت را بیشتر می‌کند.^۳۱

بعضی غذاها مثل شکلات، و خمیردندان‌های حاوی سدیم لوریل سولفات (همان مادهٔ کف‌کننده) هم در برخی افراد آفت را بیشتر می‌کنند.^۱ چند دارو هم ممکن است زخم دهان بدهند، از جمله بعضی مسکن‌های ضدالتهاب، بتابلاکرها و نیکوراندیل؛ اگر این ارتباط را حس کردید، دارو را خودتان قطع نکنید و با پزشک صحبت کنید.^۳

یک نکتهٔ عجیب: بعضی‌ها درست وقتی سیگار را ترک می‌کنند، آفت‌های تازه می‌زنند.^۳ این دوره گذراست و دلیلی برای برگشتن به سیگار نیست.

علت آفت دهان مکرر؛ کمبودها و بیماری‌های زمینه‌ای

وقتی آفت‌ها مدام برمی‌گردند، باید دنبال علت گشت؛ طبق یک مرور در JAMA، کمبود ویتامین ب۱۲، اسید فولیک و ذخیرهٔ آهن در افراد با آفت مکرر بیشتر دیده می‌شود.^۱۱ NHS کمبود زینک و ویتامین D را هم در این فهرست آورده است.^۳

اگر آزمایش کمبود نشان داد، راهنمای قرص زینک و راهنمای غذاهای ویتامین D به کارتان می‌آیند.

بیماری سلیاک (حساسیت به گلوتن) هم با آفت‌های مکرر دهان ارتباط دارد: در همان مرور، آفت در ۲۵ درصد بیماران سلیاکی دیده شد، در برابر ۱۱ درصد افراد سالم.^۱۱ بیماری‌های التهابی روده مثل کرون هم گاهی اول با آفت خودشان را نشان می‌دهند.^۱

آفت و بیماری بهجت در ایران

اگر آفت‌های شما مدام برمی‌گردند و زخم تناسلی، قرمزی و تاری دید یا ضایعهٔ پوستی هم دارید، دربارهٔ بیماری بهجت از پزشک بپرسید. بهجت یک التهاب رگ‌های بدن است و تقریباً همهٔ بیماران آن آفت دهانی دارند؛ در مجموعهٔ بزرگ بیماران ایرانی، ۹۷٫۵ درصد.^۱۲

بهجت در کشورهای مسیر قدیمی جادهٔ ابریشم، از جمله ایران، بیشتر دیده می‌شود، ولی هنوز بیماری نادری است؛ در مطالعه‌های جمعیتی ایران حدود ۸ نفر از هر ۱۰ هزار نفر.^۴ درمانش با متخصص روماتولوژی است.

تشخیص آفت معمولاً با یک نگاه انجام می‌شود. دندان‌پزشک یا پزشک شکل زخم، محل آن و سابقهٔ آفت‌های قبلی را می‌پرسد و می‌بیند.^۲

اگر آفت‌ها زیاد، شدید یا مکرر باشند، چهار آزمایش معمولاً کافی است: شمارش خون، آهن و فریتین، ویتامین ب۱۲ و فولات، و آنتی‌بادی سلیاک.^۱ اگر زخم شکل غیرمعمولی داشته باشد یا خوب نشود، پزشک ممکن است یک نمونهٔ کوچک از زخم (بیوپسی) بگیرد.^۲

آفت در کودکان؛ گاهی چیز دیگری است

آفت دهان کودکان معمولاً شبیه بزرگسالان است و همان‌طور خوب می‌شود، ولی اگر کودک تب دارد و هم‌زمان زخم‌های دهان با دانه یا تاول روی دست و پا دیده می‌شود، احتمالاً بیماری دست، پا و دهان است.^۷ این یک عفونت ویروسی شایع و مسری است.^۷

اگر زخم‌ها زیاد، لثه متورم و قرمز، و تب بالاست، ممکن است عفونت ویروسی دیگری مثل عفونت هرپسی دهان باشد.^۱ در هر دو حالت، مراقب باشید کودک مایعات کافی بنوشد؛ اگر اصلاً نمی‌نوشد یا ادرارش خیلی کم شده، همان روز به پزشک مراجعه کنید.^۷

در بعضی کودکان، آفت دهان هر چند هفته یک بار همراه با تب، گلودرد و تورم غدد گردن برمی‌گردد. این الگو می‌تواند نشانهٔ یک بیماری تب دوره‌ای در کودکان باشد؛ آن را به پزشک کودکان بگویید.^۱

آفت درمان قطعی ندارد و بالاخره خودش خوب می‌شود. هدف درمان آفت دهان کم‌کردن درد، جلوگیری از عفونت و کوتاه‌کردن دورهٔ زخم است.^۱

درمان خانگی آفت دهان

درمان خانگی آفت دهان بیشتر یعنی زخم را اذیت نکنید. NHS این کارها را پیشنهاد می‌کند:^۳

• از مسواک نرم استفاده کنید و آرام مسواک بزنید.
• نوشیدنی‌های خنک را با نی بنوشید تا به زخم نخورد.
• غذای نرم بخورید و از غذای خیلی تند، شور، ترش و ترد (مثل چیپس و نان برشته) دوری کنید.
• آب‌میوهٔ ترش و نوشیدنی خیلی داغ ننوشید.

ساده‌ترین درمان خانگی آفت دهان، دهان‌شویهٔ آب‌نمک است: نصف قاشق چای‌خوری نمک را در یک لیوان آب ولرم حل کنید، در دهان بچرخانید و بیرون بریزید.^۳ هر چند بار در روز که خواستید تکرار کنید، فقط قورتش ندهید.

پماد آفت دهان و داروهای موضعی

داروساز چند گروه دارو برای درد و بهبود آفت پیشنهاد می‌کند. کورتون موضعی، مثل پماد آفت دهان حاوی تریامسینولون، خط اول درمان آفت‌های مکرر است.^۱۱

پماد آفت دهان را با انگشت تمیز یا گوش‌پاک‌کن یک لایهٔ نازک روی زخم خشک بگذارید و تا چند دقیقه چیزی نخورید. کورتون موضعی را روی تبخال یا زخم عفونی نگذارید؛ اگر بعد از یک هفته بهتر نشدید یا بدتر شدید، به پزشک مراجعه کنید.

ژل‌های حاوی بنزوکائین را برای کودکان زیر ۲ سال استفاده نکنید؛ سازمان غذا و داروی آمریکا به‌خاطر خطر یک اختلال جدی خونی (مت‌هموگلوبینمی) آن‌ها را برای این سن ممنوع کرده است.^۸ اگر بعد از مصرف این ژل‌ها لب یا ناخن کبود شد یا تنگی نفس پیدا شد، فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید.^۸

دهان‌شویهٔ کلرهگزیدین را قورت ندهید و تا ۳۰ دقیقه بعدش چیزی نخورید. اگر قبلش مسواک زده‌اید، دهان را خوب آب بکشید و دست‌کم ۵ دقیقه صبر کنید.^۱۳

مسکن برای آفت کودکان

برای درد کودک، استامینوفن یا ایبوپروفن طبق دوز برچسب و وزن کودک مناسب است. به کودکان و نوجوانان زیر ۱۶ سال آسپرین ندهید.^۱۴

قرص آفت دهان؛ کی داروی خوراکی لازم می‌شود؟

برای آفت‌های معمولی، قرص لازم نیست. در آفت ماژور یا آفت‌های خیلی مکرر، پزشک ممکن است داروهای خوراکی مثل کورتون یا کلشی‌سین تجویز کند.^۱

در آفت‌های بهجت، متخصص روماتولوژی ممکن است کلشی‌سین یا اپرمیلاست را در نظر بگیرد.^۱۵۱۶ این داروها عوارض خودشان را دارند و فقط طبق تجویز و زیر نظر متخصص مصرف می‌شوند؛ هیچ‌کدام را با نسخهٔ یک آشنا شروع نکنید.

ویتامین ب۱۲ و آفت‌های مکرر

اگر آزمایش کمبود ویتامین ب۱۲، آهن یا فولیک اسید نشان دهد، جبران کمبود می‌تواند آفت‌ها را کم کند.^۱ در یک کارآزمایی کوچک روی ۵۸ نفر، ب۱۲ زیرزبانی به مدت شش ماه، حتی در کسانی که سطح ب۱۲ طبیعی داشتند، تعداد و درد آفت‌ها را کم کرد.^۱۷

این نتیجه امیدوارکننده است ولی از یک مطالعهٔ کوچک آمده؛ پیش از شروع مکمل، با پزشک دربارهٔ آزمایش و دوز صحبت کنید. اگر آزمایش فقر آهن نشان داد، مقایسهٔ قرص‌های آهن را در راهنمای انتخاب قرص آهن ببینید.

آفت معمولی خطرناک نیست، به سرطان تبدیل نمی‌شود و جای زخم هم نمی‌گذارد.^۲

بیشترین آزارش درد است که خوردن، حرف زدن و مسواک زدن را سخت می‌کند.

آفت ماژور می‌تواند هفته‌ها طول بکشد و بعد از بهبود جای زخم بگذارد.^۱ زخم باز هم گاهی عفونت ثانویه می‌گیرد؛ قرمزی بیشتر، درد بیشتر و ترشح نشانه‌اش است.^۳

در کودکان و سالمندان، زخم‌های دردناک ممکن است باعث شود کم بخورند و کم بنوشند. کم‌آبی خطر اصلی است، به‌خصوص در بچه‌های کوچک.^۷

پیشگیری کامل از آفت همیشه ممکن نیست، چون بخشی از آن ارثی است. ولی می‌شود دفعه‌ها را کمتر و کوتاه‌تر کرد.

در چند کارآزمایی کوچک که یک مرور سیستماتیک جمع‌شان کرده، خمیردندان بدون سدیم لوریل سولفات تعداد، مدت و درد آفت‌ها را کم کرد.^۱۸ شواهد هنوز محدود است، ولی اگر آفت مکرر دارید، امتحانش ارزان است؛ روی بسته دنبال عبارت «SLS-free» بگردید.

مسواک نرم، ترمیم دندان تیز یا ارتودنسی آزاردهنده، و چکاپ منظم دندان‌پزشکی آسیب‌های کوچک مخاط را کم می‌کنند.^۳ غذای متعادل با میوه، سبزی، حبوبات و پروتئین کافی هم جلوی کمبود آهن، فولیک اسید و ب۱۲ را می‌گیرد.^۳

اگر آفت‌هایتان با غذا یا استرس برمی‌گردند، یک دفترچهٔ کوچک نگه دارید. نگار هم همین کار را کرد و برای شب امتحان بعدی خواب کافی و خمیردندان بدون SLS را امتحان کرد؛ این بار، دست‌کم آن شب، سالاد شیرازی‌اش را بدون سوزش خورد.