آبلهمرغان چیست؟
سارا صبح روز جمعه روی شکم پسر هفت‌ساله‌اش، آرین، سه چهار لکهٔ قرمز می‌بیند و فکر میکند پشه گزیده است. عصر همان روز لکه‌ها بیشتر شده‌اند و آرین بی‌حال روی مبل افتاده.
شب، چند تایش تاول ریز شده‌اند و آرین نمی‌گذارد لباس به تنش بخورد. سارا اولین سؤالش را از خودش می‌پرسد: این همان بیماری است که مدرسه خبرش را داده بود؟
آبلهمرغان عفونتی ویروسی است که بیشتر کودکان را می‌گیرد و خیلی راحت از نفر به نفر منتقل میشود.۱ نشانهٔ اصلی این عفونت یک بثورات خارش‌دار است که ممکن است روی هر جای بدن بیاید.۱
عامل بیماری ویروس واریسلا زوستر است.۲ همین ویروس بعدها در بزرگسالی میتواند به شکل زونا برگردد؛ به همین دلیل آبلهمرغان و زونا از یک ویروس‌اند.۲
آبلهمرغان در کودکان معمولاً خفیف است و بین ۵ تا ۱۰ روز طول میکشد، ولی برای بعضی گروه‌ها جدی میشود.۲ در ادامه می‌بینید علائم چه شکلی‌اند و چه کسی را باید زودتر پیش پزشک برد.
بیمار از کی تا کی مسری است؟
این ویروس با ریزقطره‌های سرفه و عطسه در هوا و با مایع داخل تاول‌ها پخش میشود. بیمار از ۱ تا ۲ روز پیش از ظاهرشدن بثورات تا وقتی همهٔ جوشها دلمه ببندند مسری است.۳
NHS دلمه‌بستن کامل را معمولاً حدود ۵ روز بعد از اولین جوشها می‌داند و می‌گوید تا آن موقع کودک نباید به مدرسه یا مهدکودک برود.۱ CDC برآورد میکند که تا ۹۰ درصد اطرافیان بدون ایمنی که با بیمار تماس نزدیک داشته باشند، به آبلهمرغان مبتلا می‌شوند.۳
علائم آبلهمرغان چیست؟
علائم آبلهمرغان بعد از یک دورهٔ نهفتگی ۱۰ تا ۲۱ روزه شروع میشود، یعنی کودک تا دو هفته بعد از تماس هنوز سالم به نظر می‌رسد.۳ بعضی بیمارها، به‌خصوص بزرگسال‌ها، یکی دو روز پیش از جوشها تب خفیف و بی‌حالی دارند.۴
مهمترین نشانه جوشهای خارش‌دار است.
مراحل آبلهمرغان سه‌تاست، ولی جوشهای تازه ممکن است هم‌زمان با تاول و دلمهٔ قبلی‌ها بیرون بزنند.۱ علائم آبلهمرغان گاهی تب، درد بدن و بی‌اشتهایی هم همراهش است.۱
- جوشهای ریز
- چه می‌بینید؟: لکه‌های قرمز یا هم‌رنگ پوست
- چه حسی دارد؟: خارش خفیف
- تاول
- چه می‌بینید؟: برآمدگی پرآب و براق
- چه حسی دارد؟: خارش شدید
- دلمه
- چه می‌بینید؟: پوستهٔ خشک یا ترشح‌دار
- چه حسی دارد؟: کم‌کم آرام میشود
| مرحله | چه می‌بینید؟ | چه حسی دارد؟ |
|---|---|---|
| جوشهای ریز | لکه‌های قرمز یا هم‌رنگ پوست | خارش خفیف |
| تاول | برآمدگی پرآب و براق | خارش شدید |
| دلمه | پوستهٔ خشک یا ترشح‌دار | کم‌کم آرام میشود |
CDC می‌گوید بیماری معمولاً ۴ تا ۷ روز طول میکشد و همهٔ تاول‌ها حدود یک هفته بعد دلمه می‌بندند؛ تعداد تاول‌ها ممکن است به ۵۰۰ هم برسد.۳
- روز ۱ تا ۲۱نهفتگیویروس در بدن تکثیر میشود و هنوز علامتی نیست
- حدود ۱ تا ۲ روز پیش از جوشآغاز مسری‌بودنگاهی تب خفیف و بی‌حالی، به‌خصوص در بزرگسال
- روز ۱ تا ۳بثورات و تاوللکه‌ها در چند نوبت از تنه و صورت شروع میشود و پرآب میشود
- حدود روز ۵دلمههمهٔ جوشها دلمه بسته‌اند؛ مسری‌بودن تمام میشود
- ۱ تا ۲ هفتهبهبوددلمه‌ها می‌ریزند؛ اگر خاراندن نبوده، معمولاً اثری نمی‌ماند
بثورات در پوست تیره و در دهان
در پوست قهوه‌ای و سیاه، جوشها ممکن است قرمز نباشند و دیدنشان سخت‌تر باشد؛ رنگشان گاهی تیره‌تر یا هم‌رنگ پوست است.۱ جوشها گاهی داخل دهان و حتی ناحیهٔ تناسلی هم می‌آیند و دردناک‌اند.۱
آبلهمرغان در بزرگسالان
بزرگسال‌ها، نوجوان‌ها، نوزادها، زنان باردار و افراد با ایمنی ضعیف معمولاً شدیدتر از کودک سالم بیمار می‌شوند.۲ آبلهمرغان در بزرگسالان بیشتر عارضه می‌دهد، که شایع‌ترینش ذاتالریه است.۴
چه زمانی برای آبلهمرغان باید به پزشک مراجعه کرد؟
بیشتر کودکان سالم لازم نیست پزشک ببینند، ولی نوزاد، زن باردار و فرد با ایمنی ضعیف همان روز باید با پزشک تماس بگیرند.
سارا یاد برادر سه‌ماههٔ آرین می‌افتد. برای او قاعده‌ها فرق دارد.
همین الان کمک بگیرید؛ در تنگی‌نفس شدید، تشنج یا بی‌هوشی با ۱۱۵ تماس بگیرید
همین حالا- نفس‌تان تنگ شده یا درد سینه دارید؛ تنگی‌نفس و درد سینه یعنی احتمال ذاتالریه و فوراً اورژانس.۴
- کودک خواب‌آلودی شدید، گیجی، سردرد شدید با سفتی گردن، تشنج یا راه‌رفتن نامتعادل پیدا کرده است.۳
- آبلهمرغان نوزاد، یا تماس نوزاد با بیمار، فوراً تماس بگیرید. اگر مادر از ۵ روز پیش تا ۲ روز بعد از زایمان مبتلا شده، نوزادش در خطر است.۱۴
همان روز با پزشک یا خط مشاوره تماس بگیرید
همین روزها- دور تاول‌ها قرمز، داغ و دردناک شده، یا چرک آمده است؛ این‌ها نشانهٔ عفونت باکتریایی پوست‌اند.۱۴
- کودک آب نمی‌خورد، ادرارش کم شده یا پوشکش خشک میماند؛ ممکن است آب بدنش کم شده باشد.۱
- بیماری با تب بالای مداوم و بی‌حالی شدید همراه است.
- باردار هستید یا ایمنی ضعیفی دارید و با فرد مبتلا تماس داشته‌اید، حتی اگر علامتی ندارید؛ همان روز زنگ بزنید، چون پیشگیری بعد از تماس مهلت دارد و پزشک باید تصمیم بگیرد.۱
- شیر می‌دهید و علائم دارید، یا مطمئن نیستید این بثورات همان است؛ پیش از رفتن به مطب زنگ بزنید و بگویید احتمال آبلهمرغان می‌دهید.۱
علت آبلهمرغان چیست و چه کسانی بیشتر مبتلا می‌شوند؟
علت آبلهمرغان فقط یک چیز است: ویروس واریسلا زوستر.۲ هر کسی که قبلاً مبتلا نشده یا واکسن نزده باشد، میتواند بگیرد.۳
ویروس با ریزقطره‌های سرفه و عطسه و با مایع داخل تاول‌ها پخش میشود. کسی که زونا دارد هم میتواند ویروس را به آدم بدون ایمنی منتقل کند، ولی طبق NHS از بیمار آبله‌مرغانی زونا نمی‌گیرید.۱
چه کسانی بیشتر در خطر عارضه هستند؟
نوزاد، زن باردار بدون ایمنی و فرد با سیستم ایمنی ضعیف در خطر بیماری شدید هستند.۱ ایمنی ضعیف یعنی مثلاً شیمی‌درمانی، پیوند عضو یا مصرف طولانی کورتون و داروهای سرکوب‌کنندهٔ ایمنی.
آیا میشود دوباره مبتلا شد؟
معمولاً نه: بعد از یک بار ابتلا، بدن ایمنی می‌سازد.۲ ولی ویروس از بدن بیرون نمی‌رود و سال‌ها بعد ممکن است به شکل زونا بیدار شود.۲
آرین بعد از چند هفته همان ایمنی را دارد. اما سارا که کودکی‌اش را یادش نمی‌آید و سابقهٔ روشنی ندارد، باید بداند مصونیت دارد یا نه، مخصوصاً قبل از بارداری.
وضعیت در ایران
واکسن در برنامهٔ ملی واکسیناسیون ایران نیست و مطالعه‌ها به همین دلیل می‌گویند بخشی از زنان در سن باروری مصون نیستند.۵ یک فراتحلیل در ۲۰ مطالعه و حدود ۵٬۶۰۰ زن ایرانی ۱۵ تا ۴۹ ساله نشان داد حدود ۸۱ درصد آنتی‌بادی ویروس را دارند و حدود ۱۹ درصد هنوز در معرض ابتلا هستند.۵
تشخیص آبلهمرغان چطور انجام میشود؟
تشخیص معمولاً بالینی است: پزشک شکل بثورات را می‌بیند و سابقهٔ تماس را می‌پرسد. در بچهٔ سالمی با جوشها و تاول‌های معمولی، آزمایش لازم نیست.
اگر علائم آبلهمرغان معمولی نباشد، یا بیمار باردار، نوزاد یا دچار ضعف ایمنی باشد، آزمایش لازم میشود. بهترین آزمایش تأییدی PCR است؛ مادهٔ ژنتیکی ویروس را از نمونهٔ جوش پیدا میکند.۴
آزمایش خون هم نشان می‌دهد کسی به ویروس مصون است یا نه. زنی که می‌خواهد باردار شود و سابقهٔ روشنی ندارد، میتواند آنتی‌بادی را اندازه بگیرد و اگر مصون نیست، با نظر پزشک واکسن بزند.۵
درمان آبلهمرغان؛ خارش، تب و داروی ضدویروس
درمان آبلهمرغان در بیشتر موارد یعنی کم‌کردن خارش، پایین‌آوردن تب و جلوگیری از عفونت جوشها. NHS می‌گوید بیماری معمولاً ظرف یک تا دو هفته بدون نیاز به پزشک خوب میشود.۱
درمان آبلهمرغان برای تب و درد: استامینوفن بله، آسپرین و ایبوپروفن نه
استامینوفن برای تب و درد انتخاب اول است؛۱ مقدارش را از روی برگهٔ همان فرآورده و وزن کودک حساب کنید. به کودک و نوجوان زیر ۱۶ سال آسپرین ندهید؛ در آبلهمرغان میتواند سندروم ری بسازد.۲
NHS می‌گوید بدون نظر پزشک ایبوپروفن ندهید؛ ممکن است عفونت پوستی جدی را بدتر کند.۱
شواهد این ارتباط ضعیف است: در یک مطالعهٔ قدیمی فقط چهار کودک ایبوپروفن گرفته بودند و رابطه‌ای معنی‌دار دیده نشد.۶ قاعدهٔ عملی همان توصیهٔ NHS است: استامینوفن.
برای مقایسهٔ مسکن‌ها، راهنمای بی‌ضررترین قرص مسکن را ببینید.
خارش را چطور کم کنیم؟
خارش آبلهمرغان بدترین بخش این بیماری برای بچه‌هاست.۱ خاراندن میتواند جای زخم و عفونت بسازد.
شب دوم، سارا و آرین سراغ جوراب نخی و حمام آب خنک می‌روند. این کارها کمک می‌کنند:
- حمام آب خنک بگیرید و با حوله فقط پوست را خشک کنید، نه ساییدن.۱
- لوسیون کالامین یا پماد آبلهمرغان را از داروخانه بگیرید؛ حمام جو دوسر هم کمک میکند.۱۲
- ناخن‌های کودک را کوتاه کنید و شب‌ها جوراب نخی به دستش بکشید.۱
- لباس گشاد و نخی بپوشانید و مایعات فراوان بدهید؛ بستنی یخی برای بچهٔ بی‌اشتها خوب است.۱
داروی آبلهمرغان برای خارش، یعنی آنتی‌هیستامین خوراکی، را داروساز راهنمایی میکند؛ NHS هم همین را می‌گوید.۱ آنتی‌هیستامین‌های قدیمی خواب‌آلودی می‌دهند و برای کودک کم‌سن باید با سن و وزن او تنظیم شوند.
داروی ضدویروس
همه به داروی ضدویروس نیاز ندارند. NHS می‌گوید بعضی افراد می‌توانند دارویی بگیرند که از عارضه جلوگیری کند، به شرط این‌که ظرف ۲۴ ساعت بعد از ظاهرشدن جوشها شروع شود.۱
آسیکلوویر از این داروهاست و برای آبلهمرغان به‌صورت قرص تجویز میشود.۷ دوز دارو را پزشک بر اساس سن، وزن و کار کلیه تعیین میشود.
هنگام مصرف آب فراوان بنوشید، به‌خصوص اگر کلیه‌تان مشکل دارد، و داروهای دیگر را به پزشک بگویید.۷ پزشک‌ها دارو را برای بزرگسال، باردار و فرد با ایمنی ضعیف بیشتر از کودک سالم در نظر می‌گیرند.۲
عوارض آبلهمرغان؛ ذاتالریه، عفونت پوست و بارداری
این بیماری معمولاً بی‌دردسر می‌گذرد، ولی عوارضش را بشناسید. CDC شایع‌ترین عارضهٔ کودکان را عفونت باکتریایی پوست و بافت نرم، و شایع‌ترین عارضهٔ بزرگسالان را ذاتالریه می‌داند.۴
عفونت باکتریایی جوشها با قرمزی گسترده، گرمی، درد و چرک شناخته میشود و گاهی آنتی‌بیوتیک می‌خواهد. خاراندن زیاد این خطر و احتمال جای زخم را بیشتر میکند.۱
آبلهمرغان در بارداری
این عفونت برای مادر خطرناک‌تر است و ذاتالریه مهمترین عارضهٔ مادر است.۸ به جنین هم میتواند منتقل شود، که خطر سندرم آبلهمرغان مادرزادی در هفتهٔ ۱۳ تا ۲۰ بارداری از بقیه بیشتر است.۸
اگر مادر از ۵ روز پیش تا ۲ روز بعد از زایمان مبتلا شود، نوزاد در خطر بیماری شدید است.۴
باردار هستید و با بیمار تماس داشته‌اید؟ حتی بدون علامت همان روز به پزشک زنان یا خط مشاوره زنگ بزنید.
عوارض نادرتر
در موارد نادر، ویروس به مغز، کبد یا خون هم می‌رود. در افراد با ایمنی ضعیف، ویروس ممکن است در بدن پخش شود؛ این وضعیت درمان بیمارستانی می‌خواهد.۳
بعد از بهبودی هم ویروس در عصب‌ها میماند و ممکن است سال‌ها بعد به شکل زونا برگردد.۲
پیشگیری از آبلهمرغان؛ واکسن و مراقبت از اطرافیان
بهترین راه پیشگیری واکسن آبلهمرغان است. CDC می‌گوید هر کسی که مبتلا نشده یا واکسن نزده، باید دو نوبت دریافت کند.۳
یک فراتحلیل سال ۲۰۲۵ روی ۶۶ مطالعه نشان داد اثر یک نوبت واکسن حدود ۷۹ درصد و اثر دو نوبت حدود ۹۴ درصد است؛ در برابر بیماری متوسط تا شدید اثر کلی ۹۲ درصد بود.۹ دو نوبت واکسن به‌مراتب بیشتر از یک نوبت محافظت میکند.۹
واکسن آبلهمرغان همه‌چیز را صفر نمی‌کند: واکسن‌خورده‌ها هم گاهی مبتلا می‌شوند، ولی آبلهمرغان در بزرگسالان و کودکان واکسن‌خورده معمولاً خفیف‌تر است. با این حال ممکن است باز هم ویروس را به دیگران برسانند.۳
در ایران این واکسن در برنامهٔ ملی نیست و باید از پزشک یا مراکز واکسیناسیون خصوصی پرسید.۵
زنی که قصد بارداری دارد و مصون نیست، باید با پزشک پیش از بارداری دربارهٔ واکسن حرف بزند؛ واکسن زنده است و در بارداری زده نمی‌شود، و پس از هر نوبت باید حدود یک ماه از بارداری پرهیز کرد؛ مدت دقیقش را پزشک می‌گوید. افراد با ایمنی ضعیف هم بدون نظر پزشک واکسن نزنند.
برای اطرافیان بیمار:
- تا وقتی همهٔ جوشها دلمه نبسته‌اند، کودک را در خانه نگه دارید.۱
- او را از زن باردار بدون ایمنی، نوزاد و فرد با ایمنی ضعیف دور کنید.۱
- ظرف و حولهٔ مشترک ندهید و دست‌ها را بشویید.
آرین ده روز بعد دوباره با دوستانش توپ بازی میکند و فقط چند نقطه روی پیشانی‌اش مانده. سارا نمی‌خواهد این بار چیزی به شانس بماند: همان هفته وقت آزمایش آنتی‌بادی می‌گیرد؛ می‌خواهد بداند خودش مصون است یا نه.
اگر فقط سه چیز یادتان بماند
- آسپرین هرگز به کودک زیر ۱۶ سال داده نمی‌شود؛ برای تب و درد استامینوفن، و برای خارش حمام خنک و کالامین کافی است.
- استامینوفن، حمام آب خنک و لوسیون کالامین کافی است؛ آسپرین ممنوع و ایبوپروفن را فقط با نظر پزشک بدهید.
- نوزاد، باردار و فرد با ایمنی ضعیف همان روز به پزشک نیاز دارند، و دو نوبت واکسن بهترین پیشگیری است.
پرسش‌های پرتکرار دربارهٔ آبلهمرغان
منابع و برای مطالعهٔ بیشتر
- ۱Chickenpox — NHS
- ۲Chickenpox (Varicella) — MedlinePlus
- ۳About Chickenpox — CDC
- ۴Clinical Overview of Chickenpox (Varicella) — CDC
- ۵Varicella-zoster virus seroprevalence among reproductive-age women in Iran: a meta-analysis — BMC Infect Dis, 2025
- ۶Ibuprofen and skin and soft tissue superinfections in children with varicella — Ann Epidemiol, 1997
- ۷Aciclovir — NHS
- ۸Varicella-Zoster Virus Infection in Pregnancy: Maternal, Fetal, and Neonatal Implications in the Vaccination Era — Microorganisms, 2026
- ۹Varicella Vaccine Effectiveness and Duration of Protection: A Systematic Review and Meta-Analysis — J Korean Med Sci, 2025
انتشار: ۵ آبان ۱۴۰۵، آخرین به‌روزرسانی: ۵ آبان ۱۴۰۵، بازبینی علمی دکتر آیسان عباسیان در جریان است
این صفحه برای آگاهی است و جای معاینه و تصمیم پزشک را نمی‌گیرد. دارو را بدون نظر پزشک شروع یا قطع نکنید و در علائم شدید یا ناگهانی با ۱۱۵ تماس بگیرید. نام شخصیت‌های داستان‌ها فرضی است.
