ام‌اس

ترانه بیست‌وهشت سال دارد و طراح گرافیک است. یک صبح پاییزی چشم راستش تار می‌بیند و هر بار که نگاهش را می‌چرخاند، پشت چشمش تیر می‌کشد.

خیال می‌کند از بی‌خوابی و مانیتور است. سه روز بعد که رنگ قرمز هم در آن چشم رنگ‌پریده شده، سر از مطب چشم‌پزشک درمی‌آورد و اولین بار اسم «التهاب عصب بینایی» را می‌شنود.

مولتیپل اسکلروزیس بیماری مزمن مغز و نخاع است.^۲۳ رشته‌های عصبی این بخش با غلافی چرب به اسم میلین پوشیده شده‌اند که مثل روکش سیم برق، پیام‌ها را سریع جابه‌جا می‌کند.^۲

در این بیماری دستگاه ایمنی به اشتباه به همین روکش حمله می‌کند.^۲۳ جای آسیب کم‌کم به بافتی شبیه جای زخم تبدیل می‌شود که در MRI به شکل لکه دیده می‌شود، از اندازهٔ سر سوزن تا یک توپ گلف.^۳

ام اس مغزی و ام اس نخاعی یعنی چه؟

مردم گاهی از «ام اس مغزی» و «ام اس نخاعی» حرف می‌زنند، ولی این‌ها دو بیماری جدا نیستند. لکه‌ها ممکن است در مغز، نخاع یا هر دو باشند و علائم به جای آن‌ها بستگی دارد.^۳

انواع بیماری

بیشتر مبتلایان اول نوع عودکننده‌-فروکش‌کننده می‌گیرند: حمله می‌آید، بعد علائم کامل یا نسبی بهتر می‌شود.^۱۳ با گذشت سال‌ها این نوع اغلب به نوع پیش‌روندهٔ ثانویه تبدیل می‌شود که علائمش آرام‌آرام بیشتر می‌شود.^۱

نوع پیش‌روندهٔ اولیه کمتر دیده می‌شود و از همان ابتدا بدون دورهٔ بهبود جلو می‌رود.^۱ گاهی هم یک حملهٔ تنها پیش می‌آید که «سندرم ایزولهٔ بالینی» نام دارد و همهٔ کسانی که آن را می‌گیرند بعداً مبتلا نمی‌شوند.^۲

علائم ام اس به جای آسیب در مغز و نخاع بستگی دارد و در هر کس فرق می‌کند؛ ممکن است بیاید، برود و با گذشت زمان بیشتر شود.^۱

رایج‌ترین‌ها خستگی شدید، تاری دید یا درد چشم، بی‌حسی و گزگز، به هم خوردن تعادل و سرگیجه، گرفتگی عضلات، تکرر یا بی‌اختیاری ادرار، فراموشی و حواس‌پرتی، و مشکلات جنسی است.^۱

اولین علائم ام‌اس

نشانهٔ اول اغلب مشکل بینایی است، مثل دوبینی یا التهاب عصب بینایی که با درد هنگام چرخاندن چشم و کم شدن دید همراه است.^۳ ضعف دست و پا، بی‌حسی صورت یا تنه و سکندری خوردن هم ممکن است اولین زنگ باشند.^۳

خستگی ام‌اس با خستگی معمولی فرق دارد

این خستگی هم جسمی است و هم ذهنی؛ بدن و فکر هر دو زود می‌برند.^۳ گرما، تب یا یک عفونت ساده هم ممکن است علائم را موقتاً بدتر کند.^۳

ام اس در زنان

ام‌اس در زنان دو تا سه برابر مردان دیده می‌شود و آمار ایران هم همین را نشان می‌دهد.^۲۴ بیماری اغلب در سال‌هایی سر می‌رسد که زن‌ها درس، کار یا بچه‌دار شدن را برنامه‌ریزی می‌کنند، و همین بارداری را به یکی از پرسش‌های اصلی‌شان تبدیل می‌کند.^۵

اگر فکر می‌کنید این علائم را دارید، به پزشک بروید؛ ولی ضعف یا بی‌حسی ناگهانی یک دست، از دست رفتن ناگهانی دید یا به هم خوردن ناگهانی تعادل اورژانس است.^۱

این علائم ناگهانی ممکن است نشانهٔ سکتهٔ مغزی باشند.^۱ خودتان رانندگی نکنید و داروهایتان را همراه ببرید.^۱

علت دقیق روشن نیست؛ دستگاه ایمنی به مغز و اعصاب حمله می‌کند و چند عامل ژنتیک و محیطی با هم زمینه را فراهم می‌کنند.^۱۲

پزشکان آن را بیشتر یک بیماری خودایمنی می‌دانند، یعنی دستگاه ایمنی به‌جای میکروب، سلول‌های سالم خود بدن را هدف می‌گیرد.^۲۳ بیماری به معنای معمول ارثی نیست، ولی داشتن پدر، مادر یا خواهر و برادر مبتلا احتمالش را بالا می‌برد.^۱۳

بیشتر از همه جوان‌های ۲۰ تا ۴۰ ساله مبتلا می‌شوند، و زن‌ها بیشتر از مردها.^۲ سیگار خطر را حدود دو برابر می‌کند و بیماری سیگاری‌ها تهاجمی‌تر است.^۱۳

ویروس اپشتین-بار، عامل «بیماری بوسه»، بیش از هر ویروس دیگری با این بیماری ارتباط داشته است.^۲۳ تقریباً همهٔ مردم روزی این ویروس را گرفته‌اند و بیشترشان هرگز ام‌اس نمی‌گیرند؛ پس به‌تنهایی علت نیست.^۳

ویتامین دی و خطر ابتلا

کسانی که آفتاب بیشتری می‌گیرند و ویتامین دی بالاتری دارند کمتر مبتلا می‌شوند و در مبتلایان هم حمله‌ها کمترند.^۳ این یک ارتباط است، نه اثبات اینکه مکمل جلوی بیماری را می‌گیرد؛ کمبود ویتامین دی با چند بیماری دیگر هم پیوند دارد.

ترانه هم اول از خودش پرسید «از چه گرفتم؟». نورولوژیست گفت جواب یک‌کلمه‌ای ندارد و تقصیر هیچ‌کس نیست، نه ترانه و نه شب‌بیداری‌هایش.

در ایران چقدر شایع است؟

مروری که ۱۳۹ مطالعهٔ ایرانی را جمع کرده، شیوع را حدود ۳۴ نفر در هر ۱۰۰ هزار نفر برآورد کرده و نشان داده ابتلا در طول سال‌ها رو به افزایش بوده است.^۴ در خاورمیانه هم شیوع در چند کشور به سطح متوسط تا بالا رسیده است.^۷

هیچ آزمایش واحدی ام اس را قطعی نمی‌کند؛ نورولوژیست با شرح حال، معاینه و MRI مغز و نخاع به تشخیص می‌رسد.^۱۳

پزشک عمومی شما را به متخصص مغز و اعصاب ارجاع می‌دهد.^۱ او حرکت، هماهنگی، دید، تعادل و رفلکس‌ها را معاینه می‌کند و بعد سراغ آزمایش‌ها می‌رود.^۱

اصلی‌ترینش MRI مغز و نخاع است، گاهی با تزریق مادهٔ حاجب.^۳ آزمایش خون بیماری‌های مشابه را کنار می‌گذارد، و گاهی نمونهٔ مایع نخاع از پایین کمر یا آزمونی که سرعت رسیدن پیام چشم به مغز را می‌سنجد هم لازم می‌شود.^۱۳

ترانه دو هفته بعد MRI داد. چند لکهٔ کوچک در مغزش پیدا شد و نورولوژیست گفت آن تاری دید، اولین حمله بوده است.

بیرون مطب روی پله نشست و به مادرش زنگ زد. صدایش نمی‌لرزید، فقط نمی‌دانست جملهٔ اول را چه بگوید.

فعلاً درمان قطعی وجود ندارد، ولی داروها پیشرفت بیماری را کند و علائم را آرام می‌کنند و نوع درمان به نوع بیماری و علائم شما بستگی دارد.^۱

درمان کار یک تیم است: نورولوژیست، پرستار متخصص، فیزیوتراپیست و کاردرمانگر.^۱ احتمالاً در طول سال‌ها درمانتان چند بار عوض می‌شود.^۱

درمان حمله با کورتون

برای حملهٔ شدید ممکن است متیل‌پردنیزولون، معمولاً سه تا پنج روز و وریدی، طبق تجویز پزشک داده شود.^۳ کورتون بهبود حمله را سریع‌تر می‌کند، ولی سیر بیماری را در بلندمدت عوض نمی‌کند.^۳

داروی ام اس: داروهای تعدیل‌کنندهٔ بیماری

داروهای تعدیل‌کننده تعداد و شدت حمله‌ها را کم می‌کنند و بیشترین اثر را در نوع عودکننده دارند.^۱۳ به شکل قرص، آمپول یا سرم وریدی‌اند و انتخابشان با نورولوژیست است.^۲

ناتالیزوماب بسیار مؤثر است، ولی خطر یک عفونت نادر و جدی مغز به نام PML را دارد.^۶

برای همین با آزمایش خون منظم بررسی می‌کنند که بیمار ویروس این عفونت را در بدن دارد یا نه.^۳ اوکرلیزوماب تنها داروی تأییدشده برای نوع پیش‌روندهٔ اولیه در آمریکاست؛ اثر بعضی واکسن‌ها را کم می‌کند و پیش از شروع، هپاتیت B بررسی می‌شود.^۳۹

فینگولیمود، قرصی که برای کودکان ۱۰ سال به بالا هم مجاز است، در اولین دوزها ممکن است ضربان قلب را کند کند و برای همین شروعش زیر نظر است؛ تاری یا تغییر دید را هم در ماه‌های اول زود خبر بدهید.^۳

ترانه بعد از دو جلسه مشورت، داروی تزریقی ماهانه را شروع کرد. پرستار به او یاد داد عوارض را در دفترچه‌ای بنویسد و هر شک را همان روز بپرسد.

درمان علائم

برای سفتی و گرفتگی عضلات، پزشک ممکن است باکلوفن تجویز کند؛ این دارو هم نباید یک‌باره قطع شود.^۱۱ داروهای دیگری هم برای درد، مشکل مثانه و راه رفتن هست، و فیزیوتراپی و ابزار کمک‌حرکتی بخش مهمی از درمان ام اس است.^۱

روان‌درمانی شناختی رفتاری به اضطراب، افسردگی و خستگی کمک می‌کند و تمرین‌های حافظه و تمرکز هم سودمندند.^۱ با درمان‌های امروز، کیفیت زندگی مبتلایان از گذشته خیلی بهتر است.^۱

ام اس و بارداری

ابتلا مانع بچه‌دار شدن نیست و بیشتر زنان مبتلا بارداری خوبی دارند.^۵ ولی بیش از ۲۰ داروی مختلف هست و بعضی پیش از بارداری باید عوض یا با فاصلهٔ کافی قطع شوند؛ پس بارداری را از قبل با نورولوژیست برنامه‌ریزی کنید.^۵

دربارهٔ ام‌اس و بارداری یک نکتهٔ دارویی مهم هم هست: با بعضی داروها، مثل تری‌فلونوماید، پیشگیری مطمئن از بارداری لازم است و دارو تا مدت‌ها در بدن می‌ماند مگر با روش ویژه‌ای پاک شود.^۱۲ اگر ناخواسته باردار شدید، همان روز با نورولوژیست تماس بگیرید؛ ادامه یا قطع دارو را او تعیین می‌کند.

ام اس در کودکان

بیماری بیشتر در جوانی شروع می‌شود، ولی کودکان و نوجوانان هم ممکن است مبتلا شوند.^۳ درمان کودکان در مرکز تخصصی و با داروهای مجاز برای سنشان انجام می‌شود.^۳

اثر بیماری در هر کس فرق دارد؛ برای بعضی اثر کمی بر زندگی روزمره دارد و برای بعضی راه رفتن و کار را سخت می‌کند.^۱

سفتی و ضعف عضلات ممکن است راه رفتن را مختل کند و در موارد پیشرفته یا درمان‌نشده کار را به ویلچر برساند.^۳ مشکلات مثانه و روده، درد، افسردگی، تغییر خلق و مشکلات جنسی هم ممکن است پیش بیاید.^۱۳

ام اس باعث مرگ می‌شود؟

خود بیماری به‌ندرت مستقیم کشنده است. داروهای تعدیل‌کننده می‌توانند رسیدن به مرحلهٔ پیش‌رونده را عقب بیندازند و گاهی از آن جلوگیری کنند.^۳

راه قطعی پیشگیری نمی‌شناسیم، ولی کنار گذاشتن سیگار و آفتاب کافی به کاهش خطر و ملایم‌تر شدن بیماری ربط داده شده‌اند.^۳

سیگار را کنار بگذارید، چون سیگاری‌ها لکه‌های مغزی بیشتر و بیماری تهاجمی‌تری دارند.^۳ تا جایی که راحتید فعال بمانید، غذای سالم بخورید و در گرمای زیاد خنک بمانید.^۲۳

ویتامین دی را آزمایش کنید و مکمل را فقط با نظر پزشک بخورید، چون مصرف خودسرانهٔ پرل ۵۰ هزار ممکن است کلسیم خون را بالا ببرد. غذاهای غنی از ویتامین دی هم سهم خودشان را دارند، ولی امگا ۳ و مکمل‌های دیگر جای داروی اصلی را نمی‌گیرند.

در ایران این داروها معمولاً زیر پوشش بیمهٔ بیماری‌های خاص‌اند؛ از نورولوژیست یا انجمن ام‌اس ایران بپرسید.

ترانه حالا دو سال است داروهایش را منظم می‌گیرد و هر سال MRI می‌دهد. دوباره پشت مانیتور می‌نشیند؛ تابستان‌ها پنکهٔ کوچکی کنار میزش است و هنوز رنگ قرمز را با هر دو چشم امتحان می‌کند.