دوشنبه عصر، مطب دندان‌پزشکی شلوغ است و سارا، ۲۹ ساله، با گونهٔ ورم‌کرده و کمی تب روی صندلی نشسته. دکتر عکس دندان را نگاه میکند، بعد برمی‌گردد و می‌پرسد: «به پنیسیلین حساسیت داری؟»
سارا مکث میکند: «مامانم می‌گه بچه که بودم با آموکسی‌سیلین کهیر زدم.» دکتر سر تکان می‌دهد و روی نسخه می‌نویسد: کلیندامایسین ۳۰۰.
همین یک سؤال، مسیر نسخه را عوض کرد. اگر شما هم این اسم را روی نسخه‌تان دیده‌اید و می‌پرسید قرص کلیندامایسین ۳۰۰ برای چیست، جواب کوتاهش این است: یک آنتیبیوتیک جایگزین، برای وقتی که خانوادهٔ پنیسیلین نمی‌تواند وارد بازی شود.
تا آخر این مطلب می‌دانید این دارو کجا به کار می‌آید و کجا نه، چرا اسهالش با بقیهٔ آنتی‌بیوتیک‌ها فرق دارد، و اینکه سارا آخر سر فهمید به پنیسیلین حساسیت دارد یا نه.
کلیندامایسین در بدن چه میکند؟
کلیندامایسین جلوی ساخت پروتئین در باکتری را می‌گیرد؛ باکتری بدون پروتئین نه رشد میکند و نه زیاد میشود.۱ در مقدار بالاتر، میتواند خود باکتری را هم از پا دربیاورد.۱
نقطهٔ قوتش باکتری‌هایی است که بدون اکسیژن زندگی می‌کنند، یعنی باکتری‌های بی‌هوازی.۱ همین باکتری‌ها در عمق لثه، ریشهٔ دندان و زخم‌های عمیق خانه می‌کنند.
کلیندامایسین را مثل بازیکن ذخیره ببینید. در تیم آنتی‌بیوتیک‌ها، خانوادهٔ پنیسیلین، مثل آموکسی‌سیلین، بازیکن اصلی است و کلیندامایسین بازیکن ذخیره‌ای که وقتی اصلی‌ها نمی‌توانند بازی کنند، وارد زمین میشود.۲
ذخیرهٔ خوبی هم هست. اما خطای بیشتری می‌گیرد و کارت زردش، همان‌طور که جلوتر می‌بینیم، معمولاً در روده نشان داده میشود.
قرص کلیندامایسین ۳۰۰ برای چیست؟ کاربردها در یک جدول
طبق برگهٔ رسمی دارو، کلیندامایسین برای عفونتهای جدی بی‌هوازی نوشته میشود، و برای بعضی عفونتهای استرپتوکوکی و استافیلوکوکی وقتی پنیسیلین مناسب نیست.۲ رایج‌هایش را در جدول ببینید.
| کاربرد | چرا کلیندامایسین | نکته |
|---|---|---|
| عفونت دندان و آبسه | اثر بر بی‌هوازی‌های عمق لثه و ریشه۱ | فقط وقتی عفونت به بدن سرایت کرده |
| عفونت پوست و بافت نرم | عفونتهای جدی پوست در برگهٔ رسمی آمده است۲ | زخم‌های ساده معمولاً آنتیبیوتیک خوراکی نمی‌خواهند |
| واژینوز باکتریایی | یکی از درمان‌های جایگزین۳ | دوره و مقدار را پزشک تعیین میکند |
| عفونتهای جدی ریه، شکم و لگن | اثر بر بی‌هوازی‌ها۲ | معمولاً در بیمارستان و گاهی تزریقی |
| سرماخوردگی و آنفلوانزا | بی‌اثر۴ | ویروس با آنتیبیوتیک از بین نمی‌رود |
کلیندامایسین برای عفونت دندان
انجمن دندان‌پزشکی آمریکا می‌گوید برای بیشتر دنداندردها اصلاً آنتیبیوتیک لازم نیست؛ درمان اصلی، کار خود دندان‌پزشک است، مثل تخلیهٔ آبسه یا درمان ریشه.۵ آنتیبیوتیک وقتی به میدان می‌آید که عفونت به بدن سرایت کرده، مثلاً با تب، بی‌حالی یا ورمی که بزرگ‌تر میشود.۵
در همین راهنما، خط اول آموکسی‌سیلین است. کلیندامایسین برای عفونت دندان یکی از گزینه‌هایی است که برای کسی با سابقهٔ کهیر، تورم صورت یا شوک حساسیتی با پنیسیلین مطرح میشود، معمولاً ۳۰۰ میلی‌گرم روزی چهار بار، برای ۳ تا ۷ روز.۵
ورم گونهٔ سارا و تب خفیفش، دقیقاً همان نشانهٔ سرایت بود. برای همین دندان‌پزشک هم آبسه را تخلیه کرد و هم آنتیبیوتیک نوشت.
اگر دنبال گزینههای دیگر هستید، مطلب قرص برای عفونت دندان جدول کامل‌تری دارد.
کلیندامایسین برای عفونت پوست و استخوان
کلیندامایسین برای عفونت پوست به کار می‌رود، اما برای عفونتهای جدی‌تر پوست و بافت زیر آن، نه هر جوش یا خراش ساده.۲ پزشک معمولاً وقتی سراغش می‌رود که بیمار به پنیسیلین حساسیت دارد یا پنیسیلین برای آن عفونت مناسب نیست.۲
دربارهٔ استخوان، برگهٔ دارو می‌گوید کلیندامایسین به بافت‌های بدن، از جمله استخوان، خوب می‌رسد.۲ اما کافی بودن کلیندامایسین برای عفونت استخوان را متخصص عفونی با آزمایش و کشت تعیین میکند، نه یک نسخهٔ سرپایی.
کلیندامایسین برای عفونت واژن و جوش
در واژینوز باکتریایی، کلیندامایسین خوراکی یکی از درمان‌های جایگزین است.۳ اما هر ترشح یا خارشی واژینوز نیست، و کلیندامایسین برای عفونت واژن فقط بعد از معاینه معنی دارد.
کلیندامایسین برای جوش هم گاهی تجویز میشود.۴ برای جوش، شکل‌های مالیدنی این دارو هم هست که داستانش با کپسول خوراکی جداست.
قبل از ادامه حدس بزنید: برای کدام‌یک کلیندامایسین به کار نمی‌آید؟
کلیندامایسین برای سرماخوردگی و گلودرد هم خوب است؟
گلودردی که با آبریزش و سرفه می‌آید معمولاً ویروسی است. کلیندامایسین برای سرماخوردگی و آنفلوانزا کاری نمی‌کند، چون این بیماری‌ها کار ویروس‌اند.۴
هر آنتی‌بیوتیکی که بی‌دلیل خورده شود، احتمال عفونت مقاوم در دفعهٔ بعد را بالا می‌برد.۴
کلیندامایسین برای گلودرد فقط وقتی معنی دارد که گلودرد چرکی استرپتوکوکی تشخیص داده شده و پنیسیلین مناسب نیست. در این حالت، برگهٔ دارو می‌گوید درمان دست‌کم ۱۰ روز ادامه پیدا کند.۲
قرص کلیندامایسین ۳۰۰ برای چیست وقتی به پنیسیلین حساسیت دارید؟
از هر ده نفر، حدود یک نفر می‌گوید به پنیسیلین حساسیت دارد؛ اما وقتی بررسی میشوند، حساسیت واقعی و مهم کم پیدا میشود.۶ پشت پیشخوان هم این جمله را زیاد می‌شنوم، و وقتی می‌پرسم از کی و چه‌شکلی، جواب بیشترشان «مامانم می‌گفت» است.
یعنی خیلی‌ها این دارو را می‌گیرند فقط به این دلیل که سال‌ها پیش، بعد از یک آموکسی‌سیلین، کهیری زده‌اند. پس اولین سؤال این است: آن حساسیت هنوز واقعی است؟
کلیندامایسین و حساسیت به پنیسیلین: تست بدهم؟
کهیر سارا به حدود بیست سال پیش برمی‌گشت و نسخهٔ او از همین برچسب قدیمی آمده بود. اگر شما هم سال‌ها پیش یک کهیر داشته‌اید، بدانید بررسی پزشک یا متخصص آلرژی، با تست پوستی یا آزمایش دارویی زیر نظر او، گاهی برچسب «حساسیت» را برمی‌دارد.۶
کلیندامایسین یا آموکسی‌سیلین: کدام قوی‌تر است؟
خیلی‌ها فکر می‌کنند کلیندامایسین آنتیبیوتیک قوی است، پس بهتر است. اما «قوی» در آنتیبیوتیک یعنی مناسب همان میکروب، نه پرزورتر برای همه‌چیز.
انجمن دندان‌پزشکی آمریکا کلیندامایسین را بعد از گزینههای دیگر گذاشته است، نه به خاطر ضعف، بلکه به خاطر خطر بیشترش برای روده.۵
در انگلستان، تقریباً به ازای هر ۷۷ هزار نسخهٔ تک‌دوز کلیندامایسین قبل از کار دندان‌پزشکی، یک مرگ گزارش شد؛ بیشتر این عارضه‌ها از عفونت روده بود.۷ برای آموکسی‌سیلین، در نزدیک به سه میلیون نسخه، حتی یک مرگ هم گزارش نشد.۷
این عددها کوچک‌اند، اما فرق دو دارو را خوب نشان می‌دهند. انتخاب بین کلیندامایسین یا آموکسی‌سیلین با پزشک است؛ کار شما این است که سابقهٔ حساسیت‌تان را دقیق بگویید.
عوارض کلیندامایسین: کدام عادی است و کدام خطرناک؟
بیشتر عوارض کلیندامایسین مال معده و روده است: دل‌درد، تهوع، استفراغ و اسهال.۲ مزهٔ تلخ یا فلزی در دهان هم گزارش شده است.۲
دانه‌های قرمز و خارش‌دار پوست، شایع‌ترین واکنش حساسیتی آن است.۲ اما تاول، پوسته‌ریزی، تورم صورت یا تب همراه با بثورات، نشانهٔ واکنش‌های نادر و خطرناک پوستی است و قطع دارو و درمان فوری می‌خواهد.۲
اگر کپسول با آب کم یا درازکش خورده شود، ممکن است به مری بچسبد و زخم کند.۲ در گزارشی از هشت بیمار با زخم مری، شکایت اصلی همه درد موقع قورت دادن از همان روز اول بود.۸
| عارضه | چقدر جدی | چه کنیم |
|---|---|---|
| تهوع، دل‌درد، مزهٔ فلزی | معمولاً خفیف | ادامهٔ دوره و خبر دادن اگر آزار داد |
| یکی دو بار مدفوع شل | شایع | زیر نظر داشتن |
| اسهال آبکی یا خونی، تب، دل‌پیچه | جدی | تماس با پزشک همان روز |
| تاول، پوسته‌ریزی، تورم صورت | خیلی جدی | قطع دارو و اورژانس |
اگر قبلاً به کلیندامایسین یا لینکومایسین (آنتی‌بیوتیکی از همین خانواده) حساسیت داشته‌اید، نباید این دارو را بخورید.۲ سابقهٔ کولیت یا بیماری روده را هم پیش از شروع به پزشک بگویید.۴
برگهٔ دارو همچنین از آسیب کلیه در موارد نادر نوشته است، بهویژه در کسی که از قبل بیماری کلیه دارد یا داروهای دیگری می‌خورد که به کلیه فشار می‌آورند.۲
کلیندامایسین و اسهال: چرا این یکی را جدی بگیرید؟
تقریباً همهٔ آنتی‌بیوتیک‌ها می‌توانند باکتری‌های خوب روده را به‌هم بریزند و جا را برای میکروبی به نام کلستریدیوم دیفیسیل باز کنند.۲ در بررسی بیماران بیرون از بیمارستان، کلیندامایسین بیشترین ارتباط را با این عفونت داشت.۹
این میکروب میتواند اسهال ساده بدهد یا کولیت شدید، یعنی التهاب جدی رودهٔ بزرگ.۲ و چیزی که کمتر کسی می‌داند: این اسهال حتی دو ماه یا بیشتر بعد از تمام شدن دوره هم میتواند شروع شود.۲
اگر روزی سه بار یا بیشتر مدفوع آبکی دارید، یا تب، دل‌پیچه یا خون در مدفوع دیدید، همان روز و پیش از نوبت بعدی با پزشک تماس بگیرید.۵ برگهٔ دارو می‌گوید در اسهال قابل‌توجه، پزشک دارو را قطع میکند.۲
پس تصمیم قطع و خوردن داروی ضد اسهال با اوست، نه با ما.
روز چهارم، سارا یک بار مدفوع شل داشت و دلش شور افتاد. ولی یک بار شل شدن با اسهال آبکی پشت‌سرهم فرق دارد؛ او پیامی به دندان‌پزشکش داد که اگر تکرار شد، فوری خبر می‌دهد.
کلیندامایسین در بارداری و شیردهی
در مطالعه‌ها، مصرف کلیندامایسین در ماه‌های چهارم تا نهم بارداری با ناهنجاری نوزاد ارتباطی نشان نداده است.۲ اما کلیندامایسین در بارداری، بهویژه در سه‌ماههٔ اول، فقط وقتی تجویز میشود که واقعاً لازم باشد.۲
مقدار کمی از دارو وارد شیر میشود. برگهٔ دارو می‌گوید کلیندامایسین در شیردهی دلیلی برای قطع شیر دادن نیست، هرچند شاید پزشک داروی دیگری را ترجیح دهد.۲
در این مدت، به اسهال، برفک دهان یا سوختگی پوشک نوزاد، و خیلی به‌ندرت خون در مدفوعش، دقت کنید و اگر دیدید به پزشک خبر دهید.۲
کلیندامایسین برای کودکان
کپسول کلیندامایسین فقط برای کودکی مناسب است که بتواند آن را کامل قورت بدهد.۲ کپسول کلیندامایسین ۳۰۰ هم برای بیشتر بچه‌ها با مقدار وزنی‌شان جور درنمی‌آید.۲
مقدار کلیندامایسین برای کودکان بر اساس وزن حساب میشود و پزشک آن را در سه یا چهار نوبت در روز تقسیم میکند.۲
مقدار دارو برای بچه را خودتان از روی مقدار بزرگسال حساب نکنید؛ پزشک آن را بر اساس وزن تعیین میکند.۲ کپسول را باز نکنید و اگر کودک نمی‌تواند آن را قورت بدهد، پزشک شکل مایع یا داروی دیگری را انتخاب میکند.۴
تداخل کلیندامایسین با داروهای دیگر
ریفامپین (داروی سل و تب مالت) و چند داروی دیگر می‌توانند مقدار کلیندامایسین را در خون پایین بیاورند، و بعضی داروها برعکس، بالا ببرند.۲ پس اگر دارویی برای سل، تب مالت، تشنج یا قارچ می‌خورید، به داروساز بگویید.
این دارو اثر شل‌کننده‌های عضلانی بیهوشی را هم بیشتر میکند.۲ اگر در دورهٔ درمان جراحی دارید، به پزشک بیهوشی بگویید کلیندامایسین می‌خورید.۲
برای اینکه تداخلی پیش نیاید، فهرست همهٔ داروها، ویتامین‌ها و گیاهان دارویی‌تان را به پزشک یا داروساز بدهید.۴ سارا فقط ویتامین دی می‌خورد و دلیلی برای نگرانی نبود.
کپسول کلیندامایسین را چطور بخوریم؟
شب اول، سارا کپسول را با یک قلپ آب خورد و دراز کشید، و صبح موقع قورت دادن سوزش داشت. همان روز به دندان‌پزشکش گفت و از آن به بعد کپسول را با یک لیوان پر آب و نشسته خورد.
قاعده همین است: کپسول کلیندامایسین ۳۰۰ را با یک لیوان پر آب بخورید و تا ۳۰ دقیقه دراز نکشید.۲
در داروخانه هر هفته کسی را می‌بینم که کپسول را کنار تخت، بی‌آب قورت داده است. غذا جذب این دارو را تغییر نمی‌دهد؛ پس اگر معده‌تان حساس است، می‌توانید آن را با غذا بخورید.۲
مقدار معمول بزرگسال، ۱۵۰ تا ۳۰۰ میلی‌گرم هر ۶ ساعت است و در عفونتهای شدیدتر بیشتر هم میشود؛ مقدار شما را پزشک تعیین میکند.۲ دارو را تا هر وقت پزشک گفته ادامه دهید و خودسرانه نیمه‌کاره قطعش نکنید.۴
اگر یک نوبت را فراموش کردید یا جدول ساعت‌ها را می‌خواهید، مطلب طریقه مصرف قرص کلیندامایسین ۳۰۰ را بخوانید.
جمع‌بندی: قرص کلیندامایسین ۳۰۰ برای چیست و برای چیست نیست؟
یک هفته بعد، ورم گونهٔ سارا خوابیده بود و اسهالش هم به همان یک بار ختم شد.
دندان‌پزشک او را پیش متخصص آلرژی فرستاد و سه هفته بعد جواب آمد: حساسیتی در کار نبود. حالا در پروندهٔ سارا نوشته‌اند پنیسیلین بدون مشکل، و دفعهٔ بعد بازیکن اصلی به زمین برمی‌گردد.
پس قرص کلیندامایسین ۳۰۰ برای چیست؟ برای عفونتهای باکتریایی مشخص، بهویژه دندان و پوست، وقتی پنیسیلین مناسب نیست.
برای سرماخوردگی نه، و برای هر ورم یا دل‌دردی هم نه.
سؤالی از نسخه‌تان دارید؟ بپرسید؛ داروساز دکتر حیات جواب می‌دهد.
اگر دندان‌پزشک برایتان آزیترومایسین نوشت، بدانید آن هم یکی از جایگزین‌های پنیسیلین است۵؛ مطلب قرص آزیترومایسین ۵۰۰ دربارهٔ همان است.
پرسش‌های پرتکرار
کلیندامایسین برای عفونت ادراری هم تجویز میشود؟
عفونت ادراری در فهرست کاربردهای برگهٔ رسمی این دارو نیست.۲ پزشک برای آن معمولاً آنتیبیوتیک دیگری انتخاب میکند.
کلیندامایسین و حساسیت به پنیسیلین چه ربطی به هم دارند؟
کلیندامایسین از خانوادهٔ پنیسیلین نیست؛ برای همین وقتی کسی به پنیسیلین حساسیت دارد، یکی از جایگزینهاست.۲ اما چون بیشتر این حساسیتها واقعی نیستند، بررسی حساسیت میتواند گزینههای امنتری را باز کند.۶
کلیندامایسین با الکل مشکلی دارد؟
دربارهٔ الکل، نکتهٔ ویژهای در برگهٔ رسمی دارو نیامده است. اما در دورهٔ عفونت و با دارویی که معده را حساس میکند، بهتر است سراغش نروید.
چند روز طول میکشد تا اثر کند؟
معمولاً در چند روز اول باید کمکم بهتر شوید.۴ اگر بهتر نشدید یا بدتر شدید، به پزشک خبر دهید و دوره را خودسرانه عوض نکنید.
آیا کلیندامایسین برای عفونت دندان همیشه لازم است؟
نه. بیشتر دنداندردها با درمان خود دندان خوب میشوند و آنتیبیوتیک فقط وقتی لازم است که عفونت به بدن سرایت کرده باشد.۵
کلیندامایسین و اسهال: اگر اسهال گرفتم، دارو را قطع کنم؟
همان روز و پیش از نوبت بعدی با پزشک تماس بگیرید؛ ممکن است دارو را قطع یا عوض کند.۲ داروی ضد اسهال را هم بدون نظر پزشک نخورید.
قرص کلیندامایسین ۳۰۰ برای چیست و آیا بدون نسخه میشود خورد؟
برای عفونتهای باکتریایی مثل عفونت دندان و پوست، بهویژه در حساسیت به پنیسیلین. آنتیبیوتیک است و فقط با تشخیص و نسخهٔ پزشک مصرف میشود.۲
منابع و برای مطالعهٔ بیشتر
- ۱. مرور لینکوزامیدها، بیوشیمیکال فارماکولوژی، ۲۰۱۷: ساختار و سازوکار کلیندامایسین: جلوگیری از ساخت پروتئین در باکتری و اثر قوی بر باکتری‌های بی‌هوازی.
- ۲. برچسب رسمی کپسول کلیندامایسین در DailyMed: کاربردها، مقدار مصرف بزرگسال و کودک، هشدار اسهال و کولیت، آسیب مری، بارداری، شیردهی، تداخل‌ها و عوارض.
- ۳. راهنمای درمان عفونتهای آمیزشی مرکز کنترل بیماری آمریکا، ۲۰۲۱: کلیندامایسین خوراکی به‌عنوان یکی از درمان‌های جایگزین واژینوز باکتریایی.
- ۴. MedlinePlus، کلیندامایسین: بی‌اثر بودن بر سرماخوردگی، مصرف کامل دوره، کاربردهای دیگر مثل جوش و توکسوپلاسموز، و نشانه‌هایی که باید به پزشک خبر داد.
- ۵. راهنمای انجمن دندان‌پزشکی آمریکا، ۲۰۱۹: آنتیبیوتیک فقط وقتی عفونت دندان به بدن سرایت کرده، آموکسی‌سیلین خط اول، جایگزین‌ها در حساسیت به پنیسیلین و علامت‌های هشدار اسهال.
- ۶. مرور حساسیت به پنیسیلین، مجلهٔ جاما، ۲۰۱۹: حدود ۱۰ درصد مردم می‌گویند حساسیت دارند، اما حساسیت واقعی کم است و بیشترش بعد از ده سال از بین می‌رود.
- ۷. بررسی عوارض آنتیبیوتیک پیشگیری در دندان‌پزشکی انگلستان، ۲۰۱۵: شمار عارضه‌های گزارش‌شده برای هر یک میلیون نسخهٔ تک‌دوز کلیندامایسین در برابر آموکسی‌سیلین.
- ۸. گزارش هشت بیمار با زخم مری از کلیندامایسین، ۲۰۱۹: درد هنگام قورت دادن در روز اول و زخم مری با دیدن آندوسکوپی.
- ۹. متاآنالیز عفونت کلستریدیوم و آنتی‌بیوتیک‌ها، ۲۰۱۳: بیشترین ارتباط عفونت روده‌ای کلستریدیوم در بیرون از بیمارستان با کلیندامایسین.
