سرطان معده

رحیم شصت‌ویک ساله است و سی سال پشت فرمان کامیون بوده. چند ماهی است بعد از نصف بشقاب برنج سیر می‌شود و سوزش سردلش با شربت معده‌ای که از داروخانه خریده فقط کمی آرام می‌گیرد.

دخترش نرگس اول فکر می‌کند غذای بیرون است. وقتی می‌بیند کمربند پدر دو سوراخ تنگ‌تر بسته می‌شود، دلش شور می‌زند.

سرطان معده یعنی سلول‌های دیوارهٔ معده بی‌قاعده و کنترل‌نشده رشد کنند و توده‌ای بسازند.^۲ شایع‌ترین نوعش آدنوکارسینوم است که از سلول‌های لایهٔ داخلی معده شروع می‌شود.^۲

این بیماری در شرق آسیا و بخش‌هایی از اروپای شرقی و آمریکای جنوبی شایع‌تر است.^۲ در آمریکا بروزش کم شده و یکی از دلیل‌هایش را کمتر شدن غذاهای شور، دودی و نمک‌سود می‌دانند.^۲

سرطان معده در ایران

در ایران این بیماری کم نیست، ولی همه‌جا یکسان هم نیست. بررسی ثبت سرطان ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۷ نشان داد اردبیل با ۳۴٫۲ مورد در هر صد هزار نفر بیشترین و هرمزگان با ۷٫۱ کمترین بروز را داشته‌اند.^۷

در همان بررسی، مردها در همه‌جا بیشتر درگیر بودند و گیلان رو به افزایش بود.^۷ پس اگر اهل شمال‌غرب یا شمال کشورید، علائم گوارشی ماندگار را زودتر جدی بگیرید و دربارهٔ آزمایش هلیکوباکتر بپرسید.

نمایش تصویر بالینیعکس واقعی از ضایعه

علائم سرطان معده بیشتر گوارشی‌اند: سوءهاضمهٔ ماندگار، سوزش سردل، زود سیر شدن، تهوع و درد بالای شکم؛ کاهش وزن بی‌دلیل و خستگی هم شایع است.^۱

نشانه‌ها راحت به چشم نمی‌آیند، چون شبیه مشکلات معمول گوارشی‌اند.^۱ آروغ زیاد، سختی بلع، بی‌اشتهایی، توده در بالای شکم و مدفوع تیره‌تر از معمول هم در فهرست هست.^۱

سختی بلعی که کم‌کم بدتر می‌شود، استفراغ خونی، ضعف و افت کلی حال هم از نشانه‌هاست.^۲ در مراحل اول ممکن است هیچ علامتی نباشد و همین تشخیص را دیر می‌کند.^۲

علائم اولیهٔ سرطان معده با سوءهاضمهٔ معمولی چه فرقی دارد؟

فرق در الگوست، نه در یک علامت تنها. سوءهاضمهٔ ساده با غذای سنگین می‌آید و می‌رود؛ این علائم می‌مانند، کم‌کم بیشتر می‌شوند یا با کاهش وزن همراه‌اند.^۱

اگر بیماری‌ای مثل ریفلاکس دارید، ممکن است به این علائم عادت کرده باشید. NHS می‌گوید اگر علامت‌ها عوض شدند، بدتر شدند یا برایتان «عادی» نبودند، باید دیده شوید.^۱

کم‌خونی، مدفوع سیاه و خستگی

تومور ممکن است آرام و پنهان خونریزی کند. نتیجه‌اش کم‌خونی است که با خستگی، بی‌حالی و رنگ‌پریدگی خودش را نشان می‌دهد؛ پزشک با آزمایش شمارش خون (CBC) آن را می‌بیند.^۲

اگر کم‌خونی فقر آهن دارید و علتش روشن نیست، قبل از اینکه قرص آهن را ماه‌ها ادامه بدهید، دنبال منشأ خونریزی بگردید. قرص آهن و داروهای بیسموت خودشان هم مدفوع را تیره می‌کند، پس به پزشک بگویید آن را می‌خورید.

سوءهاضمه یا علائمی که بیش از ۳ هفته مانده یا با داروهای معمول بهتر نشده، و هر سختی بلع، توده در شکم یا کاهش وزن بی‌دلیل را به پزشک نشان دهید.^۱

این علامت‌ها خیلی شایع‌اند و بیشترشان علت ساده‌تری دارند.^۱ ولی اگر سرطان پشتشان باشد، هرچه زودتر پیدا شود شانس درمان بیشتر است.^۱

نرگس همین فهرست را خواند و همان شب برای پدرش وقت گوارش گرفت.

علت سرطان معده همیشه روشن نیست و هر کسی ممکن است به آن دچار شود.^۸ ولی چند چیز شانسش را بالا می‌برند و بعضی‌شان را می‌شود عوض کرد.^۸

هلیکوباکتر پیلوری

این باکتری در لایهٔ مخاطی معده زندگی می‌کند و التهاب طولانی می‌سازد.^۲ NHS سابقهٔ عفونت با آن را از عوامل خطر اصلی می‌داند.^۸

همین باکتری علت شایع زخم معده هم هست. داشتن هلیکوباکتر یعنی خطر بیشتر، نه قطعاً سرطان.

سن، جنس و سابقهٔ خانوادگی

این بیماری بالای ۵۰ سالگی و در مردها شایع‌تر است.^۸ در آمریکا سن میانهٔ تشخیص ۶۸ سال است و شایع‌ترین گروه سنی ۶۵ تا ۷۴ سالگی است.^۵

اگر پدر، مادر، خواهر یا برادرتان به آن مبتلا بوده‌اند، احتمالش برای شما بیشتر است.^۸ شکل ارثی‌اش نادر است، ولی همین سابقه دلیل خوبی برای حرف زدن با پزشک دربارهٔ آزمایش هلیکوباکتر و آندوسکوپی است.

نمک، دود، سیگار و الکل

رژیم کم‌میوه و کم‌سبزی، غذاهای خیلی شور، نمک‌سود و دودی، و سیگار خطر را بالا می‌برند.^۲ کم کردن نمک و الکل و ترک سیگار این خطر را پایین می‌آورد.^۸

بیماری‌های معده و پولیپ

گاستریت آتروفیک مزمن، کم‌خونی پرنیشیوز (کمبود ویتامین ب۱۲ به خاطر آسیب خودایمنی معده) و پولیپ بزرگ‌تر از ۲ سانتی‌متر خطر را بالا می‌برند.^۲ ریفلاکس شدید و طولانی هم در همین فهرست است.^۸

تریاک

در کوهورت گلستان، ۵۰ هزار نفر حدود ده سال پیگیری شدند. مصرف منظم تریاک با بیشتر شدن خطر این سرطان همراه بود (حدود ۳۶ درصد بیشتر)، و خطر کلی سرطان با مقدار مصرف بالا می‌رفت.^۹

سن کم و زنان

سرطان معده در جوانان کم است؛ در آمریکا کمتر از ۷ درصد بیماران زیر ۴۵ سال تشخیص گرفته‌اند.^۵ سرطان معده در زنان هم کمتر از مردان است، ولی علائمش همان است.^۸

آیا سرطان معده مسری است؟

نه؛ خود سرطان از کسی به کسی نمی‌رسد. فقط هلیکوباکتر بین افراد خانواده منتقل می‌شود و برای همین گاهی پزشک آزمایش بقیهٔ اعضا را هم پیشنهاد می‌کند.

برای تشخیص سرطان معده، پزشک اول شکم را معاینه می‌کند و ممکن است آزمایش خون، ادرار یا مدفوع بخواهد.^۱ اگر به سرطان شک کند، شما را فوری به متخصص ارجاع می‌دهد؛ ارجاع فوری به معنای قطعی بودن سرطان نیست.^۱

آندوسکوپی و نمونه‌برداری

آزمایش اصلی آندوسکوپی معده است: لوله‌ای باریک و نرم با دوربین کوچک از دهان وارد معده می‌شود و پزشک از جاهای مشکوک نمونه برمی‌دارد.^۶ کل کار حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه طول می‌کشد، دردناک نیست ولی ناخوشایند است و می‌شود اسپری بی‌حسی یا آرام‌بخش گرفت.^۶

جواب نمونه‌برداری معمولاً تا دو هفته آماده می‌شود.^۶ سونوگرافی شکم یا آزمایش خون، حتی آزمایش نشانگرهای تومور، جای آندوسکوپی را نمی‌گیرد.^۲۱۰

رحیم روز آندوسکوپی از ترسش چیزی نگفت. دو هفته بعد جواب آمد: آدنوکارسینوم در پایین معده، و پزشک گفت باید ببینند تا کجا رفته است.

همان نمونه نشان داد هلیکوباکتر هم در معدهٔ رحیم هست؛ درمان آن هم به فهرست کارها اضافه شد.

مراحل سرطان معده

بعد از تشخیص، آزمایش‌های دیگری اندازه و گسترش تومور را معلوم می‌کنند که به آن مرحله‌بندی می‌گویند.^۶ سی‌تی‌اسکن، پت‌اسکن، سونوگرافی از داخل با آندوسکوپ و گاهی لاپاراسکوپی (جراحی کوچک با دوربین) به کار می‌روند.^۶

عددهای این مقیاس از ثبت سرطان آمریکاست و فقط تصویر کلی می‌دهد.^۵ در آنجا تنها حدود یک‌سوم بیماران در مرحلهٔ موضعی تشخیص گرفته‌اند؛ پیش‌آگهی هر نفر را تیم درمان او بهتر می‌داند.^۵

درمان سرطان معده به نوع، اندازه، محل و گسترش تومور و حال عمومی بیمار بستگی دارد و معمولاً جراحی و شیمی‌درمانی را با هم دارد.^۱۱

برنامهٔ درمان را یک تیم چندتخصصی، از جراح و انکولوژیست تا پرستار و متخصص تغذیه، با بیمار می‌چیند و عوارض را هم مدیریت می‌کند.^۱۱

آیا سرطان معده درمان دارد؟

اگر زود پیدا شود و پخش نشده باشد، جراحی می‌تواند آن را درمان کند.^۱۱۲ تومورهای خیلی زودرس که فقط در لایهٔ داخلی‌اند، گاهی بدون جراحی باز و با آندوسکوپی برداشته می‌شوند.^۱۰

در سرطان پیشرفته، درمان قطعی معمولاً ممکن نیست. هدف آن‌وقت کنترل تومور، کم کردن علائم و بیشتر کردن عمر است و تیم مراقبت تسکینی کمک می‌کند.^۱۱

جراحی و برداشتن معده

جراح بخشی از معده یا همهٔ آن را همراه غدد لنفاوی اطراف برمی‌دارد.^۱۱۱۰ در برداشتن کامل، مری را مستقیم به روده وصل می‌کنند تا بیمار بتواند غذا بخورد.^۱۰

بستری معمولاً ۶ تا ۱۰ روز است و بهبود کامل چند هفته طول می‌کشد.^۱۲ اگر تومور راه خروج معده را بسته باشد، جراحی یا استنت فقط برای باز کردن راه غذا انجام می‌شود، نه برای درمان سرطان.^۱۱۱۰

شیمی‌درمانی، پرتودرمانی و داروهای هدفمند

شیمی‌درمانی اغلب پیش و پس از جراحی داده می‌شود: پیش از آن برای کوچک کردن تومور و بعدش برای کم کردن احتمال برگشت.^۱۱ پرتودرمانی گاهی همراه شیمی‌درمانی یا برای کنترل علائم به کار می‌رود.^۱۱

در بعضی بیماران، آزمایش نشانگرهای تومور نشان می‌دهد داروهای هدفمند یا ایمنی‌درمانی به کار می‌آیند.^۱۰ نوع، دوز و ترکیب همهٔ این داروها را فقط انکولوژیست و طبق تجویز پزشک تعیین می‌کند.

رحیم پیش از جراحی چند دوره شیمی‌درمانی گرفت و بعد بخش پایینی معده‌اش برداشته شد. نرگس یاد گرفت غذای او را در شش وعدهٔ کوچک بکشد.

تومور ممکن است خونریزی کند و کم‌خونی بسازد، یا راه معده را ببندد و استفراغ بیاورد.^۱۱۲ وقتی سرطان از معده بیرون برود، درمان قطعی سخت‌تر می‌شود.^۲

زندگی بعد از برداشتن معده

بعد از جراحی، غذا ممکن است زود وارد روده شود و تهوع، دل‌پیچه، اسهال یا ضعف بیاورد که به آن سندروم دامپینگ می‌گویند.^۱۲ وعده‌های کوچک و پرتعداد و مشورت با متخصص تغذیه کمک می‌کند.^۱۱

برداشتن معده جذب ویتامین ب۱۲ را کم می‌کند.^۱۳ بعد از جراحی معده، کمبود ب۱۲ را جدی بگیرید.

بعد از برداشتن کامل معده، ب۱۲ از غذا جبران نمی‌شود و معمولاً هر ۲ تا ۳ ماه تزریق لازم است، طبق تجویز پزشک و برای همیشه.^۱۴ بعد از برداشتن بخشی از معده، پزشک سطح ب۱۲ را مرتب چک می‌کند.

سلامت روان و خانواده

شنیدن خبر سرطان می‌تواند سنگین باشد. بهتر است در جلسه‌ها یک همراه داشته باشید و سؤال‌هایتان را از پرستار تیم بپرسید.^۶

رحیم شب اول جواب آزمایش فقط به سقف نگاه کرد. فردایش نرگس سؤال‌هایشان را روی کاغذ نوشت و با هم پیش پرستار تیم رفتند.

راه قطعی پیشگیری وجود ندارد، ولی می‌شود خطر را کم کرد.^۸ مهم‌ترین قدم‌ها این‌هاست:^۸۲

• سیگار را ترک کنید؛ برای ترک تریاک از پزشک یا مرکز ترک اعتیاد کمک بگیرید.^۸۹
• نمک، ترشی‌های خیلی شور و غذاهای نمک‌سود و دودی را کم کنید.^۸۲
• هر روز دست‌کم ۵ واحد میوه و سبزی متنوع بخورید.^۸
• اگر اضافه‌وزن دارید، وزن کم کنید و الکل را کنار بگذارید.^۸
• در کارهایی مثل صنعت لاستیک یا معدن ذغال، لباس و ماسک محافظ بپوشید.^۸

آزمایش و درمان هلیکوباکتر

مرور کاکرین روی ۷ کارآزمایی و بیش از ۸ هزار نفر نشان داد درمان این باکتری در افراد سالمِ آلوده، خطر این سرطان را حدود نصف و مرگ از آن را حدود ۴۰ درصد کم کرد؛ شش کارآزمایی از هفت در آسیا انجام شده بود.^۴

اگر در خانواده‌تان کسی به این سرطان مبتلا بوده، دربارهٔ آزمایش هلیکوباکتر با پزشک حرف بزنید.^۱۵ پیش از آزمایش بگویید چه داروهایی می‌خورید؛ بعضی داروهای معده و آنتی‌بیوتیک‌ها باید دو هفته تا یک ماه قبلش قطع شوند.^۱۵

آنتی‌بیوتیک‌های ریشه‌کنی را فقط طبق تجویز پزشک بخورید و بعد از درمان دوباره آزمایش بدهید تا معلوم شود باکتری رفته است.^۱۵

غربالگری سرطان معده

در کشورهایی که بیماری شایع است، برنامه‌های غربالگری با آندوسکوپی، سرطان را در مراحل اول پیدا کرده‌اند.^۲ اگر سابقهٔ خانوادگی، گاستریت آتروفیک یا پولیپ معده دارید، دربارهٔ آندوسکوپی دوره‌ای با پزشک گوارش حرف بزنید.

یک سال گذشته است و رحیم هنوز در شش وعدهٔ کوچک غذا می‌خورد و ب۱۲ خونش را هر چند ماه چک می‌کند. نرگس و برادرش هم آزمایش هلیکوباکتر دادند: جواب نرگس منفی بود و برادرش، که دورهٔ درمان را تمام کرده، حالا دیگر قرص معدهٔ خودسرانه نمی‌خورد.