سکتهٔ قلبی

منیژه پنجاه‌وهشت ساله است و دوازده سال است دیابت دارد. عصر پنجشنبه، وسط شستن ظرف‌های مهمانی، حس می‌کند غذا سر دلش مانده و دستش بی‌حال است.

پسرش آرمان می‌گوید «حتماً از سنگینی غذاست، یک قرص معده بخور و دراز بکش». منیژه عرق کرده و نفسش کمی تنگ است، ولی دردی در سینه ندارد.

سکته قلبی وقتی رخ می‌دهد که جریان خون به بخشی از عضلهٔ قلب بسته شود.^۱ بدون خون و اکسیژن، سلول‌های آن بخش از قلب می‌میرند و هرچه رگ دیرتر باز شود، آسیب بیشتر است.^۲۳

پزشک‌ها به آن «انفارکتوس میوکارد» می‌گویند و مردم «حمله قلبی».^۲

سکته قلبی و ایست قلبی چه فرقی دارند؟

در این حمله، قلب هنوز می‌زند ولی بخشی از عضله‌اش خون نمی‌گیرد.^۱ در ایست قلبی، قلب ناگهان از کار می‌افتد و فرد بی‌هوش می‌شود؛ سکته قلبی یکی از علت‌های ایست قلبی است.^۱۴

سکته قلبی در ایران

بیماری ایسکمیک قلب، یعنی کم‌خونی عضلهٔ قلب از تنگی سرخرگ‌ها، هنوز از علت‌های اصلی مرگ در ایران است.^۵ تعداد موارد تازه‌اش در سی سال تقریباً سه برابر شده، ولی مرگ آن نسبت به جمعیت کمتر شده است.^۵

در ایران زنان بعد از سکته، در همان هفته‌های اول، بیشتر از مردان جان می‌دهند.^۵ زنان اغلب علائمشان را کوچک می‌گیرند و دیرتر به بیمارستان می‌رسند؛ همان کاری که منیژه داشت می‌کرد.^۶

شایع‌ترین علامت سکته قلبی درد، فشار یا سنگینی وسط یا سمت چپ قفسهٔ سینه است که ممکن است به بازو، شانه، گردن، فک، پشت یا بالای ناف بزند.^۳

این درد ممکن است مثل فشار یک وزنهٔ سنگین روی سینه، کمربندی که سینه را می‌فشارد یا یک سوءهاضمهٔ بد باشد.^۲ درد سکته قلبی معمولاً بیش از ۲۰ دقیقه می‌ماند و با استراحت کاملاً خوب نمی‌شود؛ ولی برای دیدن این ۲۰ دقیقه منتظر نمانید و با شک، همان لحظه ۱۱۵.^۲۳

علائم دیگر

تنگی نفس، عرق سرد و زیاد بی‌دلیل، تهوع یا استفراغ، سرگیجه یا حس غش و تپش قلب هم از علائم آن است.^۳۱ رنگ پوست یا لب‌ها ممکن است پریده، کبود یا خاکستری شود.^۱

اگر یک بار سکته کرده‌اید، علائم بار بعد ممکن است با دفعهٔ اول فرق کند.^۳

علائم سکته قلبی در زنان

زنان هم اغلب درد سینه دارند، ولی بیشتر از مردان درد شانه، پشت یا بازو، تنگی نفس، خستگی و ضعف غیرعادی، به‌هم‌خوردگی معده و اضطراب را تجربه می‌کنند.^۶ این علائم ممکن است بدون درد سینه بیایند و برای همین خیلی از زنان دیر به بیمارستان می‌رسند.^۶

خستگی غیرعادی بی‌دلیل، گاهی چند روز قبل، در زنان شایع‌تر است.^۳ علائم سکته قلبی در زنان را فقط با درد سینه نسنجید؛ خستگی غیرعادی را هم ساده نگیرید و با شک هم شده زنگ بزنید.

سکته قلبی خاموش، یعنی سکته‌ای بدون علامت یا با علائم خیلی خفیف، در سالمندان و دیابتی‌ها شایع‌تر است.^۳ گاهی بعدها فقط در نوار قلب معلوم می‌شود.

درد قلبی یا درد معده؟

درد بالای شکم و حس پری و سوزش، هم در سوءهاضمه هست و هم در حملهٔ قلبی.^۱ اگر این حس با عرق سرد، تنگی نفس، ضعف یا درد بازو و فک همراه است، آن را معده‌ای فرض نکنید.

هر وقت فکر می‌کنید ممکن است مشکل قلبی باشد، همان لحظه با ۱۱۵ تماس بگیرید، حتی اگر مطمئن نیستید.^۳

هر دقیقه دیرتر یعنی عضلهٔ قلب بیشتری از دست می‌رود؛ درمان سریع آسیب را کم می‌کند و جان را نجات می‌دهد.^۳۲ بیشترین خطر مرگ ناگهانی در ساعت‌های اول سکته است.^۲

تا رسیدن کمک چه کنیم؟

روی زمین یا صندلی بنشینید، زانوها را خم کنید و پشتتان را به جایی تکیه دهید.^۱ اول زنگ بزنید، بعد آسپرین: اگر حساسیت ندارید و اپراتور ۱۱۵ گفت، آسپرین را بجوید و قورت دهید؛ مقدارش را اپراتور می‌گوید.^۸

اگر آنژین دارید و اسپری یا قرص زیر زبانی نیتروگلیسیرین برایتان تجویز شده، آن را مصرف کنید؛ فقط نیتروگلیسیرینی که برای خودتان تجویز شده، نه داروی کس دیگری.^۱ کسی را که ممکن است سکته کرده باشد تنها نگذارید و مرتب ببینید هوشیار است و نفس می‌کشد.^۱

آرمان مادر را روی مبل نشاند تا قرص معده را بیاورد. منیژه گفت فکش هم درد می‌کند؛ آرمان قرص را زمین گذاشت و به ۱۱۵ زنگ زد.

علت سکته قلبی در بیشتر موارد بیماری سرخرگ کرونر است.^۷ پلاک، ترکیبی از چربی، کلسترول و کلسیم، سال‌ها مثل رسوب در لولهٔ آب در دیوارهٔ رگ جمع می‌شود و آن را تنگ می‌کند.^۷

روزی ممکن است سطح پلاک ترک بردارد و روی آن لخته‌ای بسته شود.^۷ اگر لخته بزرگ شود، جریان خون را می‌بندد و اگر زود باز نشود، بخشی از عضلهٔ قلب می‌میرد.^۷

علت‌های دیگر

همهٔ سکته‌ها از گرفتگی پلاکی نیستند. انقباض شدید سرخرگ (که سیگار و کوکائین زمینه‌اش را می‌سازند)، لخته‌ای که از جای دیگر می‌آید و پارگی خودبه‌خود دیوارهٔ سرخرگ هم سکته قلبی می‌دهند.^۷

پارگی دیوارهٔ سرخرگ در زنان زیر ۵۰ سال و در بارداری شایع‌تر است.^۷ سکته ممکن است در خواب، بعد از فعالیت ناگهانی، در هوای سرد یا بعد از استرس شدید روحی یا جسمی رخ دهد.^۲

سکته‌هایی که علتشان گرفتگی پلاکی نیست، در جوانان و زنان شایع‌ترند؛ پس سکته قلبی در جوانان کم است، ولی رخ می‌دهد.^۷

عوامل خطر قابل تغییر

سیگار، فشار خون بالا، چربی خون بالا، دیابت، اضافه‌وزن، کم‌تحرکی و غذای پرنمک و پرچربی اشباع خطر را بالا می‌برند.^۷۱ داشتن سه یا چند مورد از این‌ها با هم، خطر سکته قلبی را خیلی بیشتر می‌کند.^۷

اگر فشار خونتان با دارو کنترل نمی‌شود، علتش را با پزشک پیدا کنید؛ چرا داروی فشار جواب نمی‌دهد چند دلیل شایع را توضیح داده است.

عوامل خطر غیرقابل تغییر

بعضی عوامل دست شما نیست، ولی دانستنشان کمک می‌کند زودتر چکاپ بروید.

خطر در مردان بعد از ۴۵ سالگی و در زنان بعد از ۵۵ سالگی یا یائسگی بالا می‌رود.^۷ اگر پدر یا برادرتان پیش از ۵۵ سالگی یا مادر یا خواهرتان پیش از ۶۵ سالگی بیماری کرونر گرفته‌اند، خطرتان بیشتر است.^۷

تریاک

در پژوهش پنجاه‌هزارنفری گلستان، مصرف تریاک با مرگ بیشتر از بیماری‌های قلب و عروق همراه بود (حدود ۱٫۸ برابر).^۱۰ خطر مرگ حتی در کسانی بیشتر بود که سال‌ها مقدار کمی مصرف می‌کردند.^۱۰

مسکن‌ها و قلب

مسکن‌هایی مثل ناپروکسن، ایبوپروفن و دیکلوفناک (به‌جز آسپرین) خطر حملهٔ قلبی را بالا می‌برند، به‌خصوص با دوز بالا و مصرف طولانی.^۱۱ کنار آسپرین یا کلوپیدوگرل خطر خونریزی معده را هم بالا می‌برند؛ اگر سکته کرده‌اید، بدون نظر پزشک نخورید و مقایسهٔ مسکن‌ها را ببینید.^۱۱

اولین آزمایش نوار قلب است که معمولاً چند دقیقه بعد از رسیدن گرفته می‌شود.^۱۲ تغییرات خاصی در نوار قلب سکته را نشان می‌دهد، ولی سکته ممکن است بدون تغییر نوار هم رخ دهد.^۲

آزمایش خون تروپونین

وقتی سلول‌های قلب می‌میرند، پروتئینی به نام تروپونین وارد خون می‌شود.^۱۲ آزمایش تروپونین این را اندازه می‌گیرد و معمولاً چند بار تکرار می‌شود تا روند تغییرش دیده شود.^۱۲

آنژیوگرافی و دیگر آزمایش‌ها

آنژیوگرافی کرونر با تزریق ماده حاجب و عکس‌برداری نشان می‌دهد رگ دقیقاً کجا بسته شده و گاهی همان موقع باز می‌شود.^۱ اکوکاردیوگرافی هم نشان می‌دهد قلب چقدر آسیب دیده است.^۱

در اورژانس، نوار قلب منیژه تغییراتی داشت و تروپونینش بالا بود. پزشک گفت سکته کرده است و او را مستقیم به آنژیوگرافی فرستاد.

درمان سکته قلبی باز کردن هرچه سریع‌تر رگ بسته است؛ با آنژیوپلاستی و استنت یا داروی حل‌کنندهٔ لخته، همراه داروهایی که جلوی لختهٔ تازه را می‌گیرند.^۱۳

در درمان سکته قلبی سرعت مهم است و تیم اورژانس ممکن است درمان را حتی پیش از قطعی شدن تشخیص شروع کند.^۱۳ آسپرین یا داروی ضدلختهٔ دیگر، نیتروگلیسیرین برای درد و در صورت نیاز اکسیژن، از کارهای اول است.^۱۳۲

آنژیوپلاستی و استنت

در آنژیوپلاستی، لوله‌ای باریک از راه رگ‌ها تا قلب می‌رود و بالنی رگ بسته را باز می‌کند.^۱۳ بیشتر وقت‌ها یک توری فلزی کوچک به نام استنت در رگ می‌گذارند تا باز بماند.^۱۳

بهتر است آنژیوپلاستی تا ۹۰ دقیقه بعد از رسیدن به بیمارستان انجام شود و معمولاً دیرتر از ۱۲ ساعت بعد از شروع سکته نباشد.^۲

داروی حل‌کنندهٔ لخته و بای‌پس

اگر بیمارستانی که آنژیوپلاستی انجام می‌دهد به‌موقع در دسترس نباشد، داروی حل‌کنندهٔ لخته تزریق می‌شود.^۱۳ بهترین زمانش ساعت‌های اول است و معمولاً دیرتر از ۱۲ ساعت بعد از شروع علائم نیست.^۲

برای بعضی بیماران، به‌خصوص با چند رگ بسته، جراحی بای‌پس کرونر لازم است.^۱۳ در این جراحی رگی از جای دیگر بدن، دور گرفتگی را دور می‌زند.^۱

داروهای سکته قلبی بعد از ترخیص

بعد از سکته، داروهایی تجویز می‌شود که بعضی را باید همیشه خورد: ضدپلاکت‌ها مثل آسپرین و کلوپیدوگرل، استاتین برای چربی خون، بتابلاکر و مهارکنندهٔ ACE.^۴۱ اگر استنت گذاشته‌اید، ضدپلاکت‌ها را دقیقاً طبق نسخه بخورید، معمولاً دست‌کم ۶ تا ۱۲ ماه.^۱۳

هیچ داروی قلبی را خودسرانه قطع یا کم نکنید؛ قطع بعضی از آن‌ها ممکن است کشنده باشد.^۲ داروهای فشار مثل والزارتان و هیدروکلروتیازید را هم سر ساعت و طبق تجویز پزشک ادامه دهید.

در آنژیوگرافی، یکی از سرخرگ‌های کرونر منیژه بسته بود و یک استنت گذاشتند. سه روز بعد با یک کیسه دارو و یک برگهٔ برنامهٔ توان‌بخشی مرخص شد.

این حمله ممکن است به ایست قلبی، نارسایی قلب، شوک قلبی، ریتم نامنظم قلب یا التهاب قلب برسد.^۴ اگر داروها را سر وقت بخورید و برنامهٔ درمان را ادامه دهید، بیشتر این مشکلات پیش نمی‌آید.^۴

بعد از یک سکته، خطر سکتهٔ بعدی بیشتر است؛ داروها را رها نکنید و با هر شکی ۱۱۵ بگیرید.^۴ علائم سکتهٔ دوم ممکن است با اولی فرق کند، پس با هر شکی دوباره با ۱۱۵ تماس بگیرید.^۴

سلامت روان بعد از سکته

خیلی‌ها بعد از سکته نگران سکتهٔ بعدی‌اند، غمگین می‌شوند یا با تغییر سبک زندگی کنار نمی‌آیند.^۴ این احساس‌ها در بیشتر افراد بعد از ۲ تا ۳ هفته کم می‌شود؛ اگر ماند، به پزشک بگویید.^۲

منیژه هفتهٔ اول حتی از رفتن به حمام می‌ترسید. پرستار توان‌بخشی برایش توضیح داد چه کارهایی امن است و این ترس کم‌کم آرام شد.

همیشه نمی‌شود جلوی سکته را گرفت، ولی تغییر سبک زندگی خطرش را کم می‌کند.^۱ این تغییرها حتی اگر بیماری کرونر دارید هم مؤثرند:^۷۱

• سیگار را ترک کنید؛ برای ترک تریاک از پزشک کمک بگیرید.^۱۱۰
• فشار خون، قند و چربی خون را مرتب چک و کنترل کنید.^۱
• نمک و چربی اشباع غذا را کم کنید و غذای متعادل بخورید.^۱
• وزن سالم را نگه دارید و منظم ورزش کنید.^۱
• الکل را کنار بگذارید و راهی برای مدیریت استرس پیدا کنید.^۱۷

توان‌بخشی قلبی

توان‌بخشی قلبی یک برنامهٔ زیر نظر پزشک است که ورزش ایمن، آموزش و مشاوره را با هم دارد.^۴ طول برنامه را تیم درمان تعیین می‌کند و این برنامه به بهتر شدن کیفیت زندگی و کم شدن برگشت به بیمارستان کمک می‌کند.^۴

برگشت به کار، رانندگی و رابطه

بسیاری چند هفته بعد به کارهای معمولشان برمی‌گردند و می‌توانند از همان اول راه رفتن را شروع کنند.^۴ زمان برگشت به رانندگی، کار و رابطهٔ جنسی را با پزشک خودتان تنظیم کنید.^۴

زودتر رسیدن به بیمارستان

در بررسی بیماران دچار سکته در کاشان، فاصلهٔ میانهٔ شروع علائم تا رسیدن به بیمارستان ۱۲۹ دقیقه بود و فقط حدود یک‌سوم در ۹۰ دقیقهٔ اول رسیده بودند.^۱۴ دوری راه و نوع وسیلهٔ رفت‌وآمد مهم‌ترین دلیل تأخیر بود؛ منیژه خوش‌شانس بود که آرمان صبر نکرد.^۱۴

شمارهٔ ۱۱۵ را به همهٔ اعضای خانواده یاد بدهید و یک بار در کلاس احیا شرکت کنید.^۱۴ اگر فشار خون عصبی دارید، علائم فشار خون عصبی را هم بشناسید تا آن را با علائم قلبی اشتباه نگیرید.

شش ماه بعد، منیژه هر روز سی دقیقه در پارک محله راه می‌رود. آرمان شمارهٔ ۱۱۵ را روی یخچال چسبانده و هیچ‌وقت دیگر «سنگینی غذا» را با قرص معده جواب نمی‌دهد.