منشی بخش آندوسکوپی، خودکار به دست، از پشت میز می‌پرسد: «با بیهوشی یا بدون بیهوشی؟» علی، ۳۴ ساله، که سه ماه است سوزش معده امانش را بریده، نمی‌داند چه جواب بدهد.
علی دوست قدیمی من است و همان شب برایم پیام داد: «تو داروسازی، بگو چی کار کنم؟» اگر جای او بودید، چه می‌گفتید؟ بیایید با هم ببینیم آندوسکوپی معده با بیهوشی و بدون آن چه فرقی دارند و قبل و بعدش چه باید کرد.
آندوسکوپی معده چیست و چرا این سؤال پیش میآید؟
یک لولهٔ باریک و نرم که سرش دوربین دارد، از راه دهان یا گاهی بینی به مری، معده و ابتدای روده می‌رود و پزشک تصویر زنده را روی صفحه می‌بیند.۱۳ اگر در برگهٔ پزشک «گاستروسکوپی» نوشته‌اند و مانده‌اید گاستروسکوپی چیست، همین است با اسمی دیگر.
سؤال بیهوشی به خاطر یک بازتاب ساده پیش میآید: وقتی چیزی ته گلو را لمس می‌کند، بدن می‌خواهد عق بزند. این حس معمولاً وقتی لوله به معده می‌رسد کم میشود، و هر زمان هم بخواهید می‌توانید بخواهید دست نگه دارند.۱
آندوسکوپی معده با بیهوشی یا بدون آن؟ فرقشان در یک نگاه
در زبان روزمره به هر دارویی که در رگ می‌زنند و آدم را آرام یا خواب می‌کند «بیهوشی» می‌گوییم. گاهی آرامبخش سبکی است که خواب‌آلودتان می‌کند و گاهی بیهوشی عمیق‌تر.۳
| مورد | با بیهوشی یا آرامبخش | بدون بیهوشی (اسپری بیحسی گلو) |
|---|---|---|
| حس در حین کار | معمولاً هیچ؛ بیشتر آدمها چیزی یادشان نمی‌ماند | فشار و حس عق، به‌خصوص اول کار |
| تا یک ساعت بعد | خوابآلودگی در اتاق ریکاوری | گلوی بی‌حس؛ تا اثرش نرفته، چیزی نخورید |
| بقیهٔ روز | ۲۴ ساعت مراقبت، بدون کار مهم | معمولاً کار روزمره |
| رانندگی | تا ۲۴ ساعت نه | معمولاً بله، اگر پزشک منعی نگفته باشد |
| همراه | لازم است | بهتر است، ولی الزامی نیست |
جزئیات این جدول در مراکز مختلف کمی فرق دارد.۳۱۲ برگهٔ مرکز خودتان حرف آخر را می‌زند.
آندوسکوپی معده بدون بیهوشی؛ برای چه کسی خوب است؟
آندوسکوپی معده بدون بیهوشی برای کسی مناسب است که می‌خواهد همان روز رانندگی کند یا سر کار برگردد و از حس عق زدن خیلی نمی‌ترسد. بعضی آدمها اصلاً به آرامبخش نیاز ندارند.۳
در یک کارآزمایی روی ۲۰۴ نفر، هم اسپری بیحسی گلو و هم یک یخ‌مکِ دارویی که در خود بیمارستان داده می‌شد و داروی بیحسی داشت، امن و مؤثر بودند.۴ پس روش بیحسی را از مرکز بپرسید؛ ولی صبح آندوسکوپی، خوراکی واقعی ممنوع است.
آندوسکوپی معده با بیهوشی؛ برای چه کسی بهتر است؟
آندوسکوپی معده با بیهوشی برای کسی بهتر است که ترس زیادی دارد، عق زدنش شدید است یا قرار است کار طولانی‌تری مثل برداشتن پولیپ انجام شود. بیشتر آدمها با آرامبخش دردی حس نمی‌کنند و ماجرا را به خاطر نمی‌آورند.۲
علی بعد از کمی فکر، بیهوشی را انتخاب کرد. دلیلش را با خنده نوشت: «من با مسواک زدن ته زبانم هم عقم می‌گیره!»
آندوسکوپی از راه بینی؛ گزینهٔ سوم
در بعضی مراکز لولهٔ باریک‌تری از راه بینی وارد میشود و ته زبان را کمتر لمس می‌کند.۱ اگر از عق زدن می‌ترسید ولی آرامبخش نمی‌خواهید، دربارهٔ این روش بپرسید.
همه‌جا این امکان را ندارند و بعضی کارها، مثل برداشتن پولیپ، معمولاً از راه دهان انجام میشود. پس انتخابش با پزشک و امکانات مرکز است.
عوارض آندوسکوپی معده با بیهوشی چقدر جدی است؟
خود آندوسکوپی کاری کم‌خطر است و عارضهٔ جدی‌اش، مثل سوراخ شدن یا خونریزی، نادر است.۳ در آندوسکوپی با بیهوشی، بیشترِ خطر از خود داروی آرامبخش است، نه از دوربین.۵
در یک مطالعهٔ بزرگ آمریکایی روی بیش از ۱۴۰ هزار آندوسکوپی معده با آرامبخش، مشکل ناخواستهٔ قلبی یا تنفسی در حدود ۶ مورد از هر ۱۰۰۰ نفر پیش آمد؛ یعنی ۹۹۴ نفر از هر ۱۰۰۰ بی‌دردسر گذشتند.۵ این مشکل در سن بالاتر و در کسانی که وضعیت جسمی ضعیف‌تری داشتند بیشتر بود.۵
پس اگر بیماری قلب یا ریه، آپنهٔ خواب یا سابقهٔ واکنش به بیهوشی دارید، قبل از انتخاب حتماً به پزشک بگویید.۵ برای یک جوان سالم مثل علی، خطر خیلی کمتر است.
آیا آندوسکوپی درد دارد؟
برای بیشتر آدمها نه. با آرامبخش معمولاً چیزی حس نمیکنید و بدون آن هم بیشتر حس فشار و عق زدن است تا درد.۱۲
بعدش هم معمولاً دردی در کار نیست؛ اگر بپرسید آندوسکوپی معده درد دارد، جوابش بیشتر کمی نفخ و آروغ است که طبیعی است، چون برای دیدن بهتر هوا وارد معده می‌کنند.۱ نمونه‌برداری هم حس نمی‌شود.۲
قبل از ادامه حدس بزنید: بعد از اسپری بیحسی گلو، کی می‌توانید آب بخورید؟
جواب: حدود یک ساعت بعد. اسپری قورت دادن را سخت می‌کند و تا اثرش نرفته، خطر رفتن آب به نای هست.۱۲
قبل از آندوسکوپی معده چه بخوریم و چه نخوریم؟
غذا: دستکم ۶ ساعت قبل هیچ غذایی نخورید؛ بعضی مراکز ۸ ساعت میخواهند.۱۳ آب و مایعات صاف: معمولاً جرعههای کوچک تا حدود ۲ ساعت قبل مجاز است، اگر مرکز اجازه داده.۱۶
این قاعدهٔ ۲ ساعت برای بزرگسالان سالم است؛ کسی که معده‌اش دیر خالی میشود یا آمپول‌های لاغری می‌زند، باید جداگانه بپرسد.۶۷ شب قبل یک شام سبک و زود هم کار را راحت‌تر می‌کند.
قرص‌هایی که باید قبل از آندوسکوپی بگویید
آسپرین، مسکن‌های ضدالتهاب مثل ایبوپروفن، داروهای رقیق‌کنندهٔ خون، قرص دیابت، قرص فشار و قرص آهن را به پزشک بگویید.۳ آسپرین و رقیق‌کننده‌های خون را هرگز خودسرانه قطع نکنید؛ تصمیمش با پزشک است.۳
قرص‌های همیشگی مثل قرص فشار را معمولاً صبح با یک جرعه آب می‌خورید، ولی فقط طبق دستور پزشک. علی قرص فشار نداشت، ولی یک قرص دیگر داشت که داستانش جداست.
قرص معده و آزمایش میکروب معده
علی سه ماه بود امپرازول می‌خورد. قرص‌هایی مثل امپرازول و پنتوپرازول، آنتی‌بیوتیک‌ها و داروهای بیسموت‌دار ممکن است دقت آزمایش‌های میکروب معده (هلیکوباکتر) را کم کنند.۸
برای آزمایش تنفسی، این داروها معمولاً از حدود دو هفته قبل کنار گذاشته می‌شوند و برای آنتی‌بیوتیک‌ها گاهی فاصلهٔ بیشتری لازم است.۸ اگر در آندوسکوپی هم نمونه برای این میکروب می‌گیرند، بپرسید چه کنید و خودسرانه چیزی را قطع نکنید.
علی پرسید و پزشکش گفت دو هفته قبل امپرازول را کنار بگذارد. برای سوزش همین دو هفته هم یک داروی ضداسید ساده نوشت.
قرص دیابت و آمپول‌های لاغری
انسولین و قرص‌هایی مثل گلی‌بن‌کلامید در صبح ناشتا ممکن است قند را خیلی پایین بیاورند. مقدارشان را از قبل با پزشک تنظیم کنید و نشانه‌های افت قند، یعنی لرزش، عرق سرد و گیجی، را بشناسید.
قرص‌های گروه امپاگلیفلوزین و داپاگلیفلوزین پیش از کارهایی که ناشتایی طولانی دارند، معمولاً دستکم ۳ روز قطع می‌شوند، چون ممکن است خون را اسیدی کنند.۹ این هم تصمیم پزشک است.
اگر آمپول لاغری یا دیابت مثل سماگلوتاید، تیرزپاتاید یا لیراگلوتاید می‌زنید، حتماً پیش از آندوسکوپی بگویید؛ غذای مانده در معده ممکن است در بیهوشی به ریه برود.۷ قرص خوراکی سماگلوتاید هم همین حکم را دارد.
خودسرانه قطعشان نکنید؛ گاهی پزشک فقط می‌خواهد روز قبل مایعات بخورید.۷ علی دیابت نداشت، ولی همین بخش را برای مادرش فرستاد که انسولین می‌زند.
روز آندوسکوپی چه همراه ببریم؟
فهرست کامل داروها و مکمل‌ها را ببرید و اگر باردارید یا احتمالش را می‌دهید، به مرکز بگویید.۱ اگر آرامبخش می‌گیرید، یک همراه هم لازم است.۱
برادر علی همراهش آمد، با یک کیسه پر از خوراکی برای بعد. علی خندید: «فکر کردی می‌رم سفر؟»
آندوسکوپی چقدر طول می‌کشد؟
خود کار معمولاً ۱۰ تا ۲۰ دقیقه است.۳۲ ولی از پذیرش تا ریکاوری، با آرامبخش، ممکن است چند ساعت در مرکز بمانید.۱
علی ساعت ده صبح وارد شد، ده و بیست دقیقه آندوسکوپی‌اش تمام شده بود و ساعت دوازده به خانه رفت. بعداً گفت تنها چیزی که یادش مانده، شمردن تا عدد سه بوده است.
بعد از آندوسکوپی معده با بیهوشی چه کنیم؟
حدود یک ساعت در اتاق ریکاوری می‌مانید تا اثر دارو کم شود.۳ تا ۲۴ ساعت رانندگی نکنید، الکل ننوشید، با دستگاه کار نکنید و برگهٔ مهمی امضا نکنید، و یک نفر این مدت کنارتان باشد.۱
بعد از آندوسکوپی معده چه بخوریم؟
اول صبر کنید تا بیحسی گلو برود و بتوانید راحت قورت دهید؛ بعد از اسپری حدود یک ساعت.۱۲ بعد با آب یا نوشیدنی خنک شروع کنید و سراغ غذای نرم و سبک بروید.
کیسهٔ خوراکی برادر علی بالاخره به کار آمد: اولین چیزی که علی خورد، یک بستنی وانیلی بود. خوردن بستنی بعد از آندوسکوپی معمولاً اشکالی ندارد، چون خوراکی خنک و نرم برای گلوی خسته خوشایند است، مگر پزشک چیز دیگری گفته باشد.۱۰
گلودرد و عوارض بعد از آندوسکوپی معده
کمی گلودرد، نفخ یا حالت تهوع بعد از آندوسکوپی طبیعی است و معمولاً ظرف چند ساعت می‌رود.۳۱ برای گلودرد معمولی، نوشیدنی خنک یا ولرم و غرغرهٔ آب‌نمک گرم در بزرگسالان کمک می‌کند.۱۰
اگر مسکن لازم شد، استامینوفن طبق دستور روی جعبه کمک می‌کند.۱۰ توصیهٔ من به‌عنوان داروساز: ایبوپروفن، ناپروکسن و آسپرین را بدون نظر پزشک نخورید، به‌خصوص اگر سوزش معده دارید یا نمونه برداشته‌اند.
جواب آندوسکوپی معده کی آماده میشود؟
آنچه پزشک دیده معمولاً همان روز قبل از رفتن گفته میشود؛ ولی جواب نمونهٔ برداشته‌شده ممکن است تا دو ماه طول بکشد.۱ اگر به مورد جدی شک باشد، جواب معمولاً ظرف دو هفته می‌رسد.۱
پزشک همان روز به علی گفت معده‌اش کمی ملتهب است. جواب نمونه ده روز بعد آمد: میکروب معده مثبت بود و درمانش را شروع کرد.
ترس از آندوسکوپی؛ چند کار کوچک که کمک می‌کند
ترس از آندوسکوپی کاملاً طبیعی است و گفتنش به پزشک هیچ خجالتی ندارد. همین گفتن اغلب کمک می‌کند روش بیحسی یا آرامبخش مناسب شما انتخاب شود.۳
اگر آندوسکوپی معده بدون بیهوشی را انتخاب کرده‌اید، نفس کشیدن آرام از بینی و شل نگه داشتن شانه‌ها کمک می‌کند. یادتان باشد هر وقت بخواهید می‌توانید بگویید صبر کنند.۱
علی بعدها گفت سخت‌ترین قسمت ماجرا، همان سؤال منشی بود. دفعهٔ بعد، جوابش را از قبل می‌داند.
اگر دربارهٔ داروهایتان پیش از آندوسکوپی معده با بیهوشی سؤالی دارید، از داروسازهای دکتر حیات بپرسید. اگر کولونوسکوپی هم در پیش دارید، قبل از کولونوسکوپی چه بخوریم را بخوانید؛ و اگر معده‌تان با استرس به‌هم می‌ریزد، بهترین قرص برای اعصاب معده به کارتان میآید.
پرسش‌های پرتکرار دربارهٔ آندوسکوپی معده با بیهوشی
آندوسکوپی معده با بیهوشی بهتر است یا بدون بیهوشی؟
به ترس، شدت عق زدن، بیماریهای زمینهای و برنامهٔ روزتان بستگی دارد. با آرامبخش چیزی حس نمیکنید ولی ۲۴ ساعت نباید رانندگی کنید؛ بدون آن، همان روز به کارتان میرسید.۱
عوارض آندوسکوپی معده با بیهوشی چیست؟
بیشتر وقتها فقط خوابآلودگی، گلودرد و نفخ گذرا. مشکل قلبی یا تنفسی کم پیش میآید و در سن بالاتر و وضعیت جسمی ضعیفتر بیشتر است.۵۳
زخم گلو بعد از آندوسکوپی طبیعی است؟
معمولاً منظور همان گلودرد خفیف است که ظرف چند ساعت بهتر میشود. اگر بدتر شد یا قورت دادن سخت شد، به پزشک بگویید.۳۱
آندوسکوپی چقدر طول می‌کشد؟
خود کار ۱۰ تا ۲۰ دقیقه و ریکاوری حدود یک ساعت است.۳
قبل از آندوسکوپی معده چه بخوریم و چند ساعت ناشتا باشیم؟
دستکم ۶ ساعت بدون غذا؛ بعضی مراکز ۸ ساعت میخواهند. جرعههای کوچک آب معمولاً تا حدود ۲ ساعت قبل، اگر مرکز اجازه داده.۱۳۶
رانندگی بعد از آندوسکوپی کی مجاز است؟
بعد از آرامبخش، دستکم ۲۴ ساعت بعد. بدون آرامبخش معمولاً همان روز، مگر پزشک چیز دیگری گفته باشد.۱
منابع و برای مطالعهٔ بیشتر
- ۱. سرویس سلامت ملی بریتانیا (NHS)، گاستروسکوپی: ناشتایی ۶ ساعته، اسپری گلو یا آرامبخش، حس عق زدن، مراقبت ۲۴ ساعته بعد از آرامبخش، یک ساعت صبر بعد از اسپری، زمان جواب نمونه و علائم خطر.
- ۲. مدلاین‌پلاس، آندوسکوپی معده و دوازدهه (EGD): مدت ۵ تا ۲۰ دقیقه، حس نکردن و یادنماندن با آرامبخش، نخوردن تا برگشتن رفلکس عق و عوارض نادر.
- ۳. مؤسسهٔ ملی دیابت، گوارش و کلیهٔ آمریکا (NIDDK)، آندوسکوپی دستگاه گوارش فوقانی: ناشتایی تا ۸ ساعت، داروهایی که باید گفت، اسپری بیحسی، آرامبخش یا انجام بدون آن، مدت ۱۰ تا ۲۰ دقیقه، یک ساعت ماندن و علائم خطر.
- ۴. کارآزمایی اسپری لیدوکائین در برابر بستنی یخی لیدوکائین، ۲۰۲۱: ۲۰۴ بیمار آندوسکوپی بدون آرامبخش: هر دو روش بیحسی امن و مؤثر بودند.
- ۵. مطالعهٔ ملی رویدادهای قلبی و تنفسی پس از آندوسکوپی، ۲۰۰۷: ۳۲۴ هزار آندوسکوپی با آرامبخش، از جمله بیش از ۱۴۰ هزار آندوسکوپی معده: رویداد ناخواستهٔ قلبی و تنفسی در ۰٫۶ درصد آندوسکوپی‌های معده، بیشتر در سن بالا و وضعیت جسمی ضعیفتر.
- ۶. راهنمای ناشتایی انجمن متخصصان بیهوشی آمریکا، ۲۰۲۳: نوشیدن مایعات صاف تا ۲ ساعت پیش از بیهوشی در بزرگسالان سالم.
- ۷. به‌روزرسانی انجمن گوارش آمریکا دربارهٔ داروهای شبیه GLP-1 پیش از آندوسکوپی، ۲۰۲۴: اهمیت گفتن آمپول‌هایی مثل سماگلوتاید و تیرزپاتاید پیش از آندوسکوپی، چون معده را دیرتر خالی می‌کنند.
- ۸. مدلاین‌پلاس، آزمایش‌های هلیکوباکتر پیلوری: قطع آنتی‌بیوتیک‌ها، داروهای بیسموت‌دار و قرص‌های امپرازول و مشابه تا دو هفته پیش از آزمایش، چون جواب را منفی کاذب می‌کنند.
- ۹. برچسب رسمی امپاگلیفلوزین (جاردیانس)، سازمان غذا و داروی آمریکا: قطع دارو دستکم ۳ روز پیش از جراحی یا کارهایی که ناشتایی طولانی دارند، به خاطر خطر اسیدی شدن خون (کتواسیدوز).
- ۱۰. سرویس سلامت ملی بریتانیا (NHS)، گلودرد: خوراکی‌های خنک و نرم، نوشیدنی خنک یا ولرم، غرغرهٔ آب‌نمک گرم برای بزرگسالان و مسکن ساده.
