معده درد مکرر

سارا سی‌وچهار ساله و حسابدار است. هر بار که آخر ماه و بستن حساب‌ها نزدیک می‌شود، وسط ناهار سیر می‌شود و یک سوزش آشنا زیر جناغش می‌نشیند.

یک بسته امپرازول همیشه در کشوی میزش است. ولی وقتی عمویش پارسال سرطان معده گرفت، هر بار که معده‌اش می‌سوزد فکرش هم به همان‌جا می‌رود.

سوءهاضمه یک بیماری مشخص نیست؛ اسم دسته‌ای از علائم است که با هم می‌آیند: درد یا سوزش بالای شکم، زود سیر شدن، پری آزاردهنده بعد از غذا، نفخ، تهوع و آروغ.^۱ این علائم ممکن است گاه‌به‌گاه بیایند یا هفته‌ها و ماه‌ها بمانند.^۱

وقتی سوءهاضمه مزمن است و آزمایش‌ها علتی مثل زخم، گاستریت یا سرطان پیدا نمی‌کنند، اسمش سوءهاضمهٔ عملکردی است.^۱ از هر ۱۰ نفری که برای سوءهاضمه پیش پزشک می‌روند، حدود ۷ نفر در نهایت همین تشخیص را می‌گیرند.^۱

سوءهاضمهٔ عملکردی یعنی چه؟

«عملکردی» یعنی ساختمان معده سالم است، ولی کارش درست نیست. سوءهاضمهٔ عملکردی اختلال در هماهنگی دستگاه گوارش و مغز است؛ برای همین در آندوسکوپی چیزی دیده نمی‌شود، ولی درد واقعی است.^۲

با معیارهای جدید، حدود ۷ درصد مردم آن را دارند.^۶ در مطالعه‌ای در اصفهان که معیارهای قدیمی‌تر و گشادتری را به کار برد، این رقم حدود ۲۲ درصد بود.^۸

علائم اصلی درد یا سوزش بالای شکم، زود سیر شدن وسط غذا و پری آزاردهنده بعد از یک وعدهٔ کوچک است؛ نفخ، تهوع و آروغ هم همراهشان می‌آیند.^۲

این علائم معمولاً به دو شکل می‌آیند. در یکی، غذا خوردن مشکل اصلی است: چند لقمه که می‌خورید سیر می‌شوید و بعدش سنگینی ول نمی‌کند.

در دیگری، درد و سوزش بالای شکم حرف اول را می‌زند و ربط روشنی به غذا ندارد.^۱۲

معده درد و سوزش سر دل یکی‌اند؟

نه؛ سوزش سر دل یا ریفلاکس سوزشی است که پشت جناغ بالا می‌آید و گاهی مزهٔ ترش به دهان می‌آورد. سوءهاضمه بیشتر در بالای شکم حس می‌شود، هرچند این دو ممکن است با هم باشند.^۲

معده درد در بارداری

سوءهاضمه در بارداری شایع است و از هفتهٔ ۲۷ به بعد بیشتر می‌شود، به خاطر هورمون‌ها و فشار جنین روی معده.^۳ داروساز می‌تواند داروی مناسب بارداری را پیشنهاد کند؛ خودسرانه قرص معده نخورید.^۳

اگر علائم معده درد مدام برمی‌گردد، یا همراهش کاهش وزن، سختی بلع، استفراغ مکرر، کم‌خونی یا توده در شکم دارید، به پزشک بروید.^۳

بیشتر سوءهاضمه‌ها را می‌شود در خانه و با کمک داروساز مدیریت کرد.^۳ ولی بعضی نشانه‌ها می‌گویند پشت ماجرا ممکن است زخم یا بیماری جدی‌تری باشد.^۳

سارا هیچ‌کدام از نشانه‌های هشدار را نداشت. ولی ترس از سرطان رهایش نمی‌کرد، پس بالاخره وقت گرفت.

علت معده درد از نوع عملکردی دقیقاً معلوم نیست.^۲ چند چیز با هم دست دارند: ابتدای روده به اسید حساس‌تر است، معده با آمدن غذا خوب باز نمی‌شود و حتی کار عادی معده درد حس می‌شود؛ اضطراب، افسردگی و ژن‌ها هم سهم دارند.^۲

معده درد عصبی و استرس

اضطراب و استرس علائم سوءهاضمه را بدتر می‌کنند.^۱۲ برای همین علائم سارا آخر ماه بدتر می‌شد و در تعطیلات آرام می‌گرفت.

«[قرص اعصاب معده](/blog/best-pill-for-nervous-stomach/)» و قرص‌های ضدتهوع را فقط طبق تجویز پزشک و کوتاه‌مدت بخورید.^۹۱۰ اگر مدتی است قرص ترکیبی اعصاب معده (با کلردیازپوکساید) می‌خورید، یک‌باره قطعش نکنید؛ پزشک کم‌کم قطعش می‌کند.^۹

کلردیازپوکساید می‌تواند وابستگی و خواب‌آلودگی بیاورد و تا وقتی اثرش را نشناخته‌اید نباید رانندگی کنید.^۹ متوکلوپرامید، یک داروی ضدتهوع، ممکن است حرکات غیرارادی صورت بیاورد که گاهی با قطع دارو هم نمی‌رود.^۱۰

داروهایی که معده را به هم می‌ریزند

بعضی داروها خودشان سوءهاضمه می‌سازند: ضدالتهاب‌های غیراستروییدی مثل ایبوپروفن و آسپرین، بعضی آنتی‌بیوتیک‌ها، کورتون‌ها، داروهای پوکی استخوان، قرص آهن و آمپول‌های جدید دیابت و کاهش وزن.^۲

هلیکوباکتر و بیماری‌های دیگر

عفونت هلیکوباکتر، زخم معده و گاهی عفونت‌های روده هم سوءهاضمه می‌سازند.^۲ هیچ غذایی به‌تنهایی مقصر نیست، ولی هر کس ممکن است چند خوراکی داشته باشد که علائمش را بدتر می‌کند.^۲

زن بودن، استرس، سیگار و مصرف ضدالتهاب‌ها احتمال سوءهاضمه را بیشتر می‌کنند.^۱ در مطالعهٔ اصفهان، کم‌تحرک‌ها کمی بیشتر دچار آن بودند.^۸

پزشک دربارهٔ علائم، داروها، سابقهٔ هلیکوباکتر، اضطراب و افسردگی و سرطان گوارش در خانواده می‌پرسد و شکم را معاینه می‌کند.^۷ تشخیص بیشتر با همین گفتگو و کنار گذاشتن علت‌های دیگر است.^۷

اگر علائم دست‌کم هفته‌ای یک بار در ۳ ماه اخیر بوده و دست‌کم ۶ ماه پیش شروع شده، و علت دیگری پیدا نشود، پزشک سوءهاضمهٔ عملکردی را تشخیص می‌دهد.^۷ گاهی با دورهٔ کوتاه‌تر هم این تشخیص گذاشته می‌شود.^۷

آزمایش هلیکوباکتر

آزمایش تنفسی، آزمایش مدفوع یا نمونه‌برداری حین آندوسکوپی وجود این باکتری را نشان می‌دهد.^۷ پیش از آزمایش هلیکوباکتر، به پزشک بگویید قرص معده یا آنتی‌بیوتیک می‌خورید؛ بعضی‌شان باید دو هفته تا یک ماه پیش از آزمایش قطع شوند.^۱۱

سارا امپرازولش را با نظر پزشک دو هفته کنار گذاشت و آزمایش تنفسی داد. جوابش منفی بود.

پزشک گفت: «به احتمال زیاد مشکلی در ساختمان معده‌ات نیست؛ گرهٔ کار در هماهنگی‌اش است.» سارا برای اولین بار بعد از ماه‌ها نفس راحتی کشید.

آندوسکوپی کی لازم است؟

برای کسی که سابقهٔ خانوادگی سرطان، مصرف زیاد الکل، سختی بلع، نشانهٔ خونریزی، استفراغ مکرر یا کاهش وزن دارد، پزشک ممکن است آندوسکوپی بخواهد.^۷ در این روش با لوله‌ای نرم و دوربین‌دار داخل معده و دوازدهه دیده می‌شود و گاهی نمونه برمی‌دارند.^۷

درمان معده درد مکرر به علتش بستگی دارد: اول هلیکوباکتر و داروهای آزارنده، بعد داروی کاهندهٔ اسید، و اگر کافی نبود، داروهای آرام‌کنندهٔ درد گوارشی یا روان‌درمانی.^۴۶

درمان هلیکوباکتر

اگر هلیکوباکتر مثبت باشد، پزشک ترکیبی از آنتی‌بیوتیک‌ها و داروی کاهندهٔ اسید را تجویز می‌کند.^۴ در یک مرور ۲۹ کارآزمایی، این درمان علائم را بهتر کرد، ولی اثرش متوسط بود: از هر ۱۴ نفر یک نفر بیشتر از گروه مقایسه کاملاً خوب شد.^۵

عوارض جانبی هم در این درمان بیشتر بود؛ هر عارضه را به پزشک بگویید.^۵ بعد از درمان دوباره آزمایش بدهید تا معلوم شود باکتری رفته است.^۱۱

قرص معده: کاهندهٔ اسید

داروهای کاهندهٔ اسید مثل امپرازول و فاموتیدین به بخشی از بیماران کمک می‌کنند؛ دوز و مدت را پزشک تعیین می‌کند.^۴۶ اگر کمک کردند، پزشک کم‌ترین دوز مؤثر را نگه می‌دارد.^۶

آنتی‌اسیدها و آلژینات‌ها برای سوزش گاه‌به‌گاه کمک می‌کنند و بعد از غذا بهتر اثر می‌کنند.^۳۱۲ آنتی‌اسید جذب بعضی داروها، مثل قرص آهن و بعضی آنتی‌بیوتیک‌ها، را کم می‌کند؛ داروهای دیگر را ۲ تا ۴ ساعت با فاصله از آن بخورید.^۱۲

داروهایی که حس درد معده را آرام می‌کنند

بعضی ضدافسردگی‌ها با دوز کم و طبق تجویز پزشک درد سوءهاضمه را کم می‌کنند، حتی اگر افسردگی نداشته باشید.^۴ اثرشان چند هفته طول می‌کشد و پزشک عوارضشان را با شما مرور می‌کند.

داروهای کمک به تخلیهٔ معده و ضدتهوع هم برای بعضی بیماران تجویز می‌شوند.^۴

مکمل‌هایی مثل روغن نعناع و روغن کراویه هم برای این بیماری بررسی شده‌اند؛ پیش از مصرفشان با پزشک یا داروساز حرف بزنید.^۴

روان‌درمانی و کاهش استرس

اضطراب و افسردگی در سوءهاضمهٔ عملکردی نقش دارند.^۴ روان‌درمانی، مدیتیشن و تمرین‌های آرام‌سازی جزو درمان‌های پیشنهادی‌اند.^۴

سارا با پزشک قرار گذاشت چند هفته امپرازول را طبق نسخه بخورد و بعد قطعش را بررسی کنند. هم‌زمان، روزهای شلوغ آخر ماه ناهار را سبک‌تر کرد و بعدش ده دقیقه قدم زد.

سوءهاضمه در بیشتر موارد به بیماری دیگری نمی‌رسد، ولی کیفیت زندگی را پایین می‌آورد.^۱

خطر اصلی جای دیگری است: عادت کردن به علائم و نادیده گرفتن نشانه‌های هشدار.^۳ اگر الگوی دردتان عوض شد یا نشانهٔ تازه‌ای آمد، دوباره پیش پزشک بروید.^۳

راه قطعی پیشگیری نیست، ولی چند عادت ساده دفعه‌های درد را کم می‌کند.^۳

چای و قهوهٔ پررنگ، نوشابه، الکل و غذای خیلی چرب و تند را کم کنید و سه تا چهار ساعت پیش از خواب چیزی نخورید.^۳ سیگار را کنار بگذارید، اگر اضافه‌وزن دارید وزن کم کنید و تحرک روزانه را بیشتر کنید.^۳۸

دفترچهٔ کوچکی از غذا، استرس و علائم کمک می‌کند ببینید چه چیزی علائم خودتان را بدتر می‌کند. با این یادداشت‌ها گفتگو با پزشک هم دقیق‌تر می‌شود.

سه ماه بعد، امپرازول سارا قطع شده است. آخر ماه هنوز گاهی معده‌اش می‌سوزد، ولی حالا می‌داند این سوزش چیست و چه چیزی نیست.