سه‌شنبه، شش عصر: نرگس برگهٔ آمادگی مطب را با آهن‌ربا روی در یخچال زده و کولونوسکوپی‌اش پنجشنبه صبح است. درست همان لحظه مادرش با یک قابلمه آش رشته از راه می‌رسد.
«بخور مادر، جون بگیری!» نرگس به آش نگاه می‌کند، بعد به برگه، و همان سؤالی را می‌پرسد که هر هفته پشت پیشخوان داروخانه می‌شنوم: قبل از کولونوسکوپی چه بخوریم که همه‌چیز خراب نشود؟
بیایید سه روز با نرگس جلو برویم: ببینیم سر سفره چه می‌گذارد، داروی تخلیه را کی می‌نوشد و کدام قرصش را باید زودتر کنار بگذارد. آخرش شما هم برنامهٔ خودتان را دارید.
غذای قبل از کولونوسکوپی چرا این‌قدر مهم است؟
کولونوسکوپی یعنی عکس‌برداری از دیوارهٔ روده با یک دوربین باریک. اگر ته‌ماندهٔ غذا روی دیواره باشد، پزشک مثل کسی است که از پشت شیشهٔ گل‌آلود رانندگی می‌کند.
پولیپ‌های کوچک، همان برجستگی‌هایی که کولونوسکوپی دنبالشان است، پشت همین ته‌مانده پنهان می‌مانند. برای همین گاهی آمادگی ناقص یعنی تکرار کل آزمایش.۴
آمادگی قبل از کولونوسکوپی دو بخش دارد: غذای روزهای آخر و داروی تخلیه‌ای که روده را می‌شوید. این دو مکمل هم‌اند و هیچ‌کدام جای دیگری را نمی‌گیرد.۲
قبل از کولونوسکوپی چه بخوریم و چه نخوریم؟ برنامهٔ سه روز آخر
غذای قبل از کولونوسکوپی از دو تا سه روز قبل کمفیبر و ساده است و روز آخر، بیشتر مایعات صاف.۱ راهنماهای تازه سخت‌گیری اصلی را به روز آخر محدود کرده‌اند؛ دوری از غذاهای خیلی پرفیبر از چند روز قبل هم ممکن است لازم باشد.۵۱
فیبر همان بخشی از گیاه است که هضم نمی‌شود و تا انتهای روده می‌رود. پوست میوه، دانه‌های ریز، سبوس و حبوبات بیشترین فیبر را دارند و بیشترین دردسر را هم برای دوربین درست می‌کنند.۱
| زمان | بخورید | نخورید |
|---|---|---|
| سه و دو روز مانده | برنج سفید، ماکارونی، نان سفید، مرغ و ماهی بدون پوست، تخممرغ، ماست ساده، سیب‌زمینی بدون پوست | نان سبوسدار، حبوبات، آجیل و تخمه، سبزی خوردن و سالاد، میوه با پوست و دانه، کیوی، انجیر، انار |
| روز قبل، صبحانه و ناهار | مایعات صاف یا یک وعدهٔ سبک کمفیبر، طبق برگهٔ مرکز | غذای چرب و سنگین، آش و خورشت پرحبوبات |
| روز قبل، از عصر | فقط مایعات صاف: آب، چای و قهوهٔ بدون شیر، آب‌مرغ صاف شده، آب سیب صاف، ژلهٔ زرد | شیر، آب پرتقال، آب‌میوهٔ پالپ‌دار، هر نوشیدنی قرمز و بنفش |
| روز کولونوسکوپی | آب و مایعات صاف تا ۲ ساعت مانده، اگر مرکز اجازه داده | هیچ غذای جامدی |
ساعت‌های دقیق را مرکز شما تعیین می‌کند.۵۲ اگر برگهٔ مطب چیز دیگری نوشته، برگهٔ مطب برنده است.
سه روز مانده: بی‌فیبر، نه بی‌غذا
نرگس روز سه‌شنبه گرسنگی نمی‌کشد: ناهار برنج سفید و ماهی، شام املت ساده با نان سفید. قرص آهنش را هم از چند روز قبل، طبق دستور پزشکش، کنار گذاشته است.
آش رشتهٔ مادر، با آن همه حبوبات و سبزی، به فریزر می‌رود تا شنبه. مادر کمی دلخور میشود، ولی قول یک کاسه آب‌مرغ صاف شده برای چهارشنبه را می‌دهد.
روز قبل: مایعات صاف، یعنی چه؟
مایع صاف یعنی نوشیدنی‌ای که در لیوان شیشه‌ای، آن طرف لیوان از پشتش پیدا باشد. رنگ داشتنش اشکالی ندارد، کدر بودنش اشکال دارد.۱
آب‌مرغ را صاف کنید و چربی رویش را بگیرید. چای و قهوه را بدون شیر بخورید و سراغ نوشیدنی‌های قرمز و بنفش مثل آب انار و آب آلبالو نروید، چون ممکن است پزشک رنگشان را در دوربین با خون اشتباه بگیرد.۱
رژیم مایعات برای کولونوسکوپی با گرسنگی کامل فرق دارد. زیاد بنوشید تا بدنتان آب کم نیاورد.۶
قبل از ادامه حدس بزنید: کدام‌یک در روز مایعات صاف مجاز است؟
جواب: آب سیب صاف. شیرقهوه و ماست شیر دارند و آب پرتقال کدر است.۱
رژیم غذایی قبل از کولونوسکوپی: کمفیبر یا فقط مایعات؟
حالا یک خبر خوب برای آدم‌های گرسنه. در یک متاآنالیز، یعنی جمع‌بندی نُه مطالعه روی ۱٬۶۸۶ نفر، خوردن غذای کمفیبر در روز قبل، تمیزی روده را نسبت به رژیم فقطمایعات بدتر نکرد.۷
فرقش این بود که آدمها آن را راحت‌تر تحمل کردند و بیشترشان گفتند حاضرند دوباره همین کار را بکنند.۷ راهنمای ۲۰۲۵ انجمن‌های گوارش آمریکا هم در رژیم غذایی قبل از کولونوسکوپی اجازه می‌دهد صبحانه و ناهار روز قبل کمفیبر و سبک باشد.۵
تخلیه روده برای کولونوسکوپی؛ داروی تخلیه را کی بنوشیم؟
بهترین روش، تخلیه در دو نوبت است: نیمی از دارو عصر روز قبل و نیم دیگر صبح همان روز.۲۵ قاعدهٔ زمانی این است: نوبت آخر را حداکثر ۵ ساعت مانده به کولونوسکوپی شروع کنید و دست‌کم ۲ ساعت قبل از آن تمامش کنید.۲
پودرهای تخلیه روده برای کولونوسکوپی معمولاً پلی‌اتیلن گلیکول دارند و در آب حل می‌شوند؛ در ایران نام‌هایی مثل پیدرولاکس را زیاد می‌بینید. نوع دارو، مقدار و ساعتش را پزشک تعیین می‌کند.
شب چهارشنبهٔ نرگس
چهارشنبه ساعت شش عصر، نرگس اولین لیوان را با نی سر میکشد و صورتش جمع میشود: «مثل آب‌نمک شیرینه!» هر ده دقیقه یک لیوان، و بعد از ساعتی، راه آشپزخانه تا دستشویی را از بر شده است.
ترفندی که پشت پیشخوان به همه می‌گویم: محلول را خنک کنید و با نی بنوشید. نرگس هم همین کار را کرد و ساعت نه شب، نیمهٔ اول تمام شده بود.
آمادگی برای کولونوسکوپی صبح
نوبت نرگس ساعت هشت صبح است. طبق همان قاعده، نوبت دوم را زودتر از ساعت سه صبح شروع نمی‌کند و تا ساعت شش تمامش می‌کند.۲
در آمادگی برای کولونوسکوپی صبح، زنگ ساعت هم بخشی از برنامه است. اگر نوبتتان بعدازظهر است، بعضی مراکز همهٔ دارو را صبح همان روز می‌دهند و این روش هم جواب می‌دهد.۵
عوارض پودر پیدرولاکس و مشابه‌ها
تهوع، پری شکم و نفخ شایع‌ترین عوارض محلول‌های پلی‌اتیلن گلیکول‌اند و در برچسب یکی از آن‌ها تا نیمی از مصرف‌کننده‌ها را آزار می‌دهند.۶ عوارض پودر پیدرولاکس و پودرهای مشابه را از برگهٔ داخل جعبه بخوانید؛ معمولاً همین ناخوشی‌های گذرا را دارند.
قرص‌های ضروری را دست‌کم یک ساعت قبل از شروع محلول بخورید، چون در طول نوشیدن ممکن است خوب جذب نشوند.۶
استفراغ قبل از کولونوسکوپی؛ چه کنیم؟
اگر وسط نوشیدن حالت تهوع شدید گرفتید، چند دقیقه مکث کنید و بعد آهسته‌تر ادامه دهید. استفراغ قبل از کولونوسکوپی اگر تکرار شد، یا سرگیجه و ادرار خیلی کم داشتید، ممکن است بدنتان آب کم آورده باشد.۶
اگر درد یا نفخ شدید شکم گرفتید، نوشیدن را آهسته یا متوقف کنید و با مرکز تماس بگیرید؛ گیجی، تشنج، تنگی نفس یا ورم صورت یعنی فوراً ۱۱۵.۶
روغن کرچک برای کولونوسکوپی و شیاف
بعضی پزشک‌ها کنار محلول اصلی، روغن کرچک یا شیاف هم می‌نویسند. در یک مطالعه روی ۱٬۲۵۱ بیمار بستری، روغن کرچک برای کولونوسکوپی همراه ۲ لیتر محلول، روده را دست‌کم به خوبیِ ۴ لیتر محلول تمیز کرد.۸
ولی آن مطالعه فقط در یک بیمارستان و روی پروندهٔ بیماران قبلی انجام شد. از طرفی، کنار این محلول‌ها نباید ملین دیگری خودسرانه اضافه کرد.۶
پس روغن کرچک، شیاف قبل از کولونوسکوپی یا تنقیه را فقط وقتی استفاده کنید که پزشک نوشته باشد.۱ در بارداری هم روغن کرچک را بدون نظر پزشک نخورید.
قبل از کولونوسکوپی چه بخوریم از داروها؟ قرص‌هایی که باید به پزشک بگویید
این بخش، جایی است که ما داروسازها بیشترین سؤال را می‌شنویم. همهٔ داروها، ویتامین‌ها و مکمل‌هایتان را به پزشک بگویید؛۱ بهتر است از یک هفته قبل فهرستشان را روی کاغذ بنویسید.
نرگس فهرستش را روی همان برگهٔ در یخچال نوشت: قرص آهن و یک مکمل ویتامین د. مادرش هم که قرص فشار و دیابت دارد، از پشت سرش نگاه می‌کرد و یادداشت برمی‌داشت.
قرص آهن قبل از کولونوسکوپی
نرگس به خاطر کم‌خونی هر روز قرص آهن می‌خورد، و اتفاقاً همین کم‌خونی دلیل کولونوسکوپی‌اش است. قرص آهن قبل از کولونوسکوپی را معمولاً از چند روز زودتر کنار می‌گذارند، مگر پزشک گفته باشد ادامه دهید، چون مدفوع را سیاه و تیره می‌کند و دید دوربین را می‌گیرد.۳
بعد از کولونوسکوپی، قرص آهن را طبق دستور پزشک دوباره شروع کنید. اگر دربارهٔ ساعت خوردنش سؤال دارید، بهترین زمان مصرف قرص آهن را بخوانید.
آسپرین، رقیق‌کننده‌ها، قرص دیابت و آمپول‌های لاغری
آسپرین و داروهای رقیق‌کنندهٔ خون را هرگز خودسرانه قطع نکنید، به‌خصوص اگر مشکل قلبی دارید؛ در بسیاری از کولونوسکوپی‌ها همین داروها ادامه پیدا می‌کنند.۳ تصمیمش با پزشکی است که دارو را نوشته.
اگر قرص یا انسولین دیابت مصرف می‌کنید، روزهای کم‌غذایی ممکن است قندتان را پایین بیاورد. مقدار دارو را از پیش با پزشک تنظیم کنید و در روز مایعات، قندتان را بیشتر اندازه بگیرید.
قرص‌های دیابتِ گروه امپاگلیفلوزین و داپاگلیفلوزین حساب جدایی دارند. پیش از کارهایی که ناشتایی طولانی دارند، معمولاً دست‌کم ۳ روز قطع می‌شوند، چون ممکن است خون را اسیدی کنند؛ این را هم پزشک تصمیم می‌گیرد.۹
آمپول‌های لاغری و دیابت مثل سماگلوتاید، تیرزپاتاید و لیراگلوتاید و قرص خوراکی سماگلوتاید معده را دیرتر خالی می‌کنند. اگر آرامبخش می‌گیرید، غذای مانده در معده ممکن است به ریه برود و آمادگی روده هم ممکن است ناقص‌تر شود.۱۰
پس این داروها را پیش از کولونوسکوپی حتماً به پزشک بگویید و خودسرانه قطعشان نکنید؛ گاهی پزشک فقط برنامهٔ مایعات را طولانی‌تر می‌کند.۱۰
روز کولونوسکوپی چه می‌گذرد؟
خود کولونوسکوپی معمولاً ۳۰ تا ۴۵ دقیقه طول میکشد، ولی برای حدود دو ساعت ماندن در مرکز برنامه بریزید.۴ یک همراه هم با خودتان ببرید، چون بعد از آرامبخش نباید رانندگی کنید.۳
کولونوسکوپی درد دارد؟
برای بیشتر آدمها نه. با آرامبخش یا بیهوشی سبک معمولاً دردی حس نمی‌کنید و خیلی‌ها اصلاً چیزی یادشان نمی‌ماند.۱
اگر کسی بپرسد کولونوسکوپی درد دارد، جواب بیشتر «کمی نفخ و دلپیچه» است تا درد. برداشتن پولیپ یا نمونه را هم حس نمی‌کنید.۴
بیهوشی کولونوسکوپی چقدر طول میکشد؟
آرامبخش در همان نیم ساعت تا یک ساعتِ کولونوسکوپی کار می‌کند و بعد حدود ۳۰ تا ۶۰ دقیقه در اتاق ریکاوری می‌مانید.۱ ولی اثرش بر هوشیاری و قضاوت تا ۲۴ ساعت می‌ماند.۳
حال بیمار بعد از کولونوسکوپی چطور است؟
معمولاً خوب. شایع‌ترین چیز، نفخ و دلپیچه است که ۲ تا ۳ ساعت طول میکشد، چون برای دیدن بهتر کمی هوا وارد روده شده است.۴
اگر پولیپ برداشته یا نمونه گرفته‌اند، کمی خون در مدفوع تا یکی دو روز طبیعی است.۴ تا ۲۴ ساعت رانندگی نکنید و تصمیم مهم هم نگیرید.۳
پنجشنبه ظهر، نرگس روی کاناپه است، یک کاسه آب‌مرغ و برنج نرم جلویش، و مادر قول داده شنبه آش را از فریزر بیرون بیاورد. بعد از کولونوسکوپی معمولاً می‌توانید غذای سبک بخورید و تا فردا به غذای همیشگی برگردید، مگر پزشک چیز دیگری گفته باشد.۱
جواب کولونوسکوپی چقدر طول میکشد؟
پزشک معمولاً همان روز چیزهایی را که دیده می‌گوید. اگر نمونه گرفته باشند، جواب آزمایش نمونه چند هفته طول میکشد.۴
اگر بعد از سه هفته خبری نشد، خودتان پیگیری کنید.۴ نرگس جوابش را دو هفته بعد گرفت: یک پولیپ کوچک خوش‌خیم که همان روز برداشته شده بود.
چند عدد برای اینکه خیالتان راحت باشد: در کولونوسکوپی‌های غربالگری، خونریزی در حدود ۱۵ و سوراخ شدن روده در حدود ۳ مورد از هر ۱۰٬۰۰۰ کولونوسکوپی پیش می‌آید.۱ یعنی عارضه‌های جدی کم‌اند، ولی صفر نیستند.
آمادگی برای کولونوسکوپی کودکان و بیماران خاص
آمادگی برای کولونوسکوپی کودکان را متخصص گوارش کودکان بر اساس سن و وزن می‌نویسد. برنامهٔ بزرگسالان، حتی نصفش، برای بچه مناسب نیست.
اگر بیماری کلیه یا نارسایی قلبی یا سابقهٔ تشنج دارید، در آمادگی قبل از کولونوسکوپی نوع دارو و مقدار مایع را باید جداگانه با پزشک تعیین کنید.۶۲ قرص ادرارآور، قرص فشار از گروه انالاپریل و لوزارتان و مسکن‌های ضدالتهاب را هم پیش از گرفتن پودر به پزشک بگویید.۶
اگر هنوز مطمئن نیستید قبل از کولونوسکوپی چه بخوریم یا دربارهٔ داروهایتان سؤالی دارید، از داروسازهای دکتر حیات بپرسید. اگر آندوسکوپی معده هم در برنامه دارید، آندوسکوپی معده با بیهوشی یا بدون آن را بخوانید.
پرسش‌های پرتکرار دربارهٔ اینکه قبل از کولونوسکوپی چه بخوریم
قبل از کولونوسکوپی چه بخوریم؟
معمولاً از چند روز قبل غذای کمفیبر مثل برنج سفید، نان سفید، مرغ، ماهی و تخممرغ، و روز قبل طبق برگهٔ مرکز بیشتر مایعات صاف.۱۵
غذای قبل از کولونوسکوپی چه باشد که گرسنه نمانیم؟
صبحانه و ناهار روز قبل میتواند غذای کمفیبر سبک باشد، اگر مرکز اجازه داده. در مطالعهها تمیزی روده با این روش تفاوت معناداری با رژیم فقطمایعات نداشت.۵۷
قبل از کولونوسکوپی چه نخوریم؟
نان سبوسدار، حبوبات، آجیل، تخمه، سبزی خام، میوه با پوست و دانه، شیر و هر نوشیدنی قرمز، بنفش یا کدر.۱
تخلیه روده برای کولونوسکوپی را کی شروع کنیم؟
پاکسازی روده قبل از کولونوسکوپی معمولاً دو نوبتی است: نیمی عصر روز قبل و نیمی صبح، طوری که نوبت آخر دست‌کم ۲ ساعت قبل از کولونوسکوپی تمام شود.۲
کولونوسکوپی درد دارد؟
با آرامبخش، بیشتر آدمها دردی حس نمیکنند. بعدش کمی نفخ و دلپیچه تا چند ساعت طبیعی است.۴
حال بیمار بعد از کولونوسکوپی تا کی عادی میشود؟
بیشتر آدمها فردای آن روز کاملاً خوباند و غذای همیشگی را میخورند. ۲۴ ساعت رانندگی نکنید.۱۳
جواب کولونوسکوپی چقدر طول میکشد؟
آنچه پزشک دیده معمولاً همان روز گفته میشود؛ جواب نمونه چند هفته طول میکشد.۴
آمادگی قبل از کولونوسکوپی برای دیابتی‌ها فرق دارد؟
بله؛ مقدار قرص یا انسولین را از قبل با پزشک تنظیم کنید و بعضی قرص‌ها مثل امپاگلیفلوزین معمولاً چند روز زودتر قطع می‌شوند.۹ برنامهٔ اینکه قبل از کولونوسکوپی چه بخوریم برای دیابتی‌ها همان است، فقط با اندازه‌گیری بیشتر قند.
منابع و برای مطالعهٔ بیشتر
- ۱. مؤسسهٔ ملی دیابت، گوارش و کلیهٔ آمریکا (NIDDK)، کولونوسکوپی: فهرست مایعات صاف، پرهیز از مایعات قرمز و بنفش، مدت کولونوسکوپی، بهبود تا فردا و آمار خونریزی و سوراخ شدن روده.
- ۲. راهنمای انجمن آندوسکوپی گوارش اروپا (ESGE)، ۲۰۱۹: رژیم کمفیبر در روز قبل، تخلیهٔ دو نوبتی، شروع نوبت آخر تا ۵ ساعت مانده و تمام کردنش دست‌کم ۲ ساعت پیش از کولونوسکوپی.
- ۳. مدلاین‌پلاس، کولونوسکوپی: قطع قرص آهن چند روز قبل، قطع‌نکردن خودسرانهٔ آسپرین و رقیق‌کننده‌ها، نفخ و گاز بعد از کولونوسکوپی و ۲۴ ساعت پرهیز از رانندگی.
- ۴. سرویس سلامت ملی بریتانیا (NHS)، کولونوسکوپی: مدت ۳۰ تا ۴۵ دقیقه، راه‌های کم کردن درد، نفخ ۲ تا ۳ ساعته، خون کم در مدفوع تا دو روز، زمان جواب و علائم خطر.
- ۵. توصیه‌های گروه مشترک انجمن‌های گوارش آمریکا، ۲۰۲۵: محدودیت غذایی فقط در روز قبل، مایعات صاف یا غذای کمفیبر برای صبحانه و ناهار، تخلیهٔ دو نوبتی و ۲ لیتر به‌عنوان مقدار احتمالاً کافی.
- ۶. برچسب رسمی محلول پلی‌اتیلن گلیکول گولایتلی (GoLYTELY)، سازمان غذا و داروی آمریکا: تهوع، پری و نفخ شکم شایع‌ترین عوارض، فاصلهٔ یک‌ساعته با قرص‌های خوراکی، نوشیدن مایعات صاف تا ۲ ساعت قبل و احتیاط در بیماری کلیه و تشنج.
- ۷. متاآنالیز غذای کمفیبر در برابر رژیم مایعات، ۲۰۱۶: ۹ مطالعه و ۱٬۶۸۶ بیمار: غذای کمفیبر تحمل‌پذیرتر بود و کیفیت تخلیه فرقی نکرد.
- ۸. مطالعهٔ روغن کرچک همراه ۲ لیتر پلی‌اتیلن گلیکول، ۲۰۲۳: ۱٬۲۵۱ بیمار بستری در چین: تخلیهٔ کافی در ۸۳ درصد در برابر ۷۷ درصد با ۴ لیتر محلول به‌تنهایی.
- ۹. برچسب رسمی امپاگلیفلوزین (جاردیانس)، سازمان غذا و داروی آمریکا: قطع دارو دست‌کم ۳ روز پیش از جراحی یا کارهایی که ناشتایی طولانی دارند، به خاطر خطر اسیدی شدن خون (کتواسیدوز).
- ۱۰. به‌روزرسانی انجمن گوارش آمریکا دربارهٔ داروهای شبیه GLP-1 پیش از آندوسکوپی، ۲۰۲۴: مدیریت بیمارانی که پیش از کولونوسکوپی و آندوسکوپی آمپول‌هایی مثل سماگلوتاید یا تیرزپاتاید می‌زنند.
