زردی نوزاد

ستاره روز سوم بعد از زایمان، صبح زود پردهٔ اتاق را کنار زد و دید صورت نیلا زرد شده است. مادرش از آشپزخانه گفت: «همهٔ بچه‌ها زرد می‌شوند، بگذارش جلوی آفتاب و کمی شیرخشت بده.»

ستاره ولی یادش بود که در بیمارستان گفته بودند روز سوم یا چهارم برای چکاپ برگردد. نیلا آن روز هم کمتر از همیشه شیر خورده بود.

زردی نوزاد یعنی زرد شدن پوست و سفیدی چشم نوزاد به خاطر بالا رفتن ماده‌ای زرد به نام بیلی‌روبین در خون.^۱ بدن هر روز گلبول‌های قرمز کهنه را می‌شکند و از آن‌ها بیلی‌روبین می‌سازد؛ کبد این ماده را می‌گیرد و از راه مدفوع بیرون می‌فرستد.^۱

پیش از تولد، جفت بیلی‌روبین جنین را بیرون می‌برد.^۱ بعد از تولد، کبد نوزاد چند روز وقت لازم دارد تا بیلی‌روبین را خوب دفع کند و برای همین بیشتر نوزادها کمی زرد می‌شوند.^۱۳

زردی فیزیولوژیک و زردی بیماری‌زا

به شایع‌ترین نوع زردی نوزادان، که از کار نکردن موقت کبد است، زردی فیزیولوژیک می‌گویند.^۱ این نوع معمولاً روز دوم تا چهارم دیده می‌شود و در بیشتر نوزادها بدون مشکل تا دو هفته می‌رود.^۱۲

گاهی پشت زردی علتی مثل ناسازگاری گروه خونی، عفونت یا بیماری کبد است.^۲۱ این نوع ممکن است زود، یعنی در روز اول، شروع شود یا شدیدتر و طولانی‌تر باشد.^۴

نشانهٔ اصلی، زرد شدن پوست و سفیدی چشم است که معمولاً از صورت شروع می‌شود و با بالا رفتن بیلی‌روبین به سینه، شکم و پاها می‌رسد.^۱۳

زردی ممکن است زیر زبان و داخل گونه‌ها هم دیده شود.^۲ روی پوست تیره سخت‌تر دیده می‌شود و در نور روز یا نور سفید بهتر پیداست.^۲۳

نوزاد را برهنه کنار پنجره، در نور روز، نگاه کنید و نوک بینی یا پیشانی‌اش را آرام فشار دهید. اگر جای فشار به جای سفید، زرد بماند، زردی دارد.^۲۴

علائم زردی نوزاد شدید

در زردی شدید، نوزاد ممکن است خیلی خواب‌آلود باشد و خوب شیر نخورد.^۱ هرچه زردی از صورت پایین‌تر برود، بیلی‌روبین احتمالاً بالاتر است، ولی چشم به‌تنهایی برای تخمین عدد کافی نیست.^۳۴

به رنگ ادرار و مدفوع هم دقت کنید. ادرار زرد پررنگ یا قهوه‌ای و مدفوع کم‌رنگ و گچی نشانهٔ هشدار است.^۲۴

هر زردی در ۲۴ ساعت اول تولد اورژانس است؛ بعد از آن هم اگر فکر می‌کنید نوزادتان زرد است، همان روز با پزشک یا ماما تماس بگیرید تا بیلی‌روبین اندازه گرفته شود.^۲۴

ستاره نیلا را کنار پنجره برد و نوک بینی‌اش را آرام فشار داد؛ جای انگشت زرد ماند. همان صبح به مطب زنگ زد.

تقریباً همهٔ نوزادها بعد از ترخیص به یک معاینهٔ زود نیاز دارند و نوزادی که پیش از ۴۸ ساعت مرخص شده، معمولاً باید ظرف دو روز دیده شود.^۳

علت زردی نوزاد در بیشتر موارد این است که کبد نوزاد هنوز کامل کار نمی‌کند؛ علت‌های کمتر شایع مثل ناسازگاری خونی، کمبود آنزیم و عفونت، زردی شدیدتری می‌دهند.^۲۱

زردی نوزاد و شیر مادر

زردی در نوزادان شیرمادرخوار شایع‌تر است.^۳ در هفتهٔ اول، اگر نوزاد خوب شیر نخورد یا شیر مادر دیر بیاید، کم‌آبی پیش می‌آید و زردی بیشتر می‌شود؛ به این «زردی کم‌شیرخوردن» می‌گویند و درمانش شیر بیشتر است.^۱۳

زردی شیر مادر نوع دیگری است که بعد از روز هفتم در نوزاد سالم شروع می‌شود و ممکن است تا یک ماه یا بیشتر خفیف بماند.^۱ این نوع معمولاً بی‌خطر است و دلیل قطع شیر مادر نیست.^۱۴

زردی نوزاد و گروه خونی

اگر گروه خونی مادر و نوزاد ناسازگار باشد، مثل ناسازگاری آرهاش یا ای‌بی‌او، گلبول‌های قرمز نوزاد سریع‌تر می‌شکنند و بیلی‌روبین زودتر و بیشتر بالا می‌رود.^۱۲ خون‌مردگی زیر پوست سر بعد از زایمان سخت، عفونت و تعداد زیاد گلبول قرمز هم همین اثر را دارند.^۱

کمبود جی‌شش‌پی‌دی در ایران

کمبود آنزیم جی‌شش‌پی‌دی گلبول‌های قرمز را شکننده می‌کند؛ واکنش شدید این افراد به خوردن باقلا را «فاویسم» می‌گویند. در مروری بر مطالعه‌های ایرانی، حدود ۷٪ نوزادان زرد بستری این کمبود را داشتند و در پسرها، که این کمبود ارثی بیشتر در آن‌ها بروز می‌کند، این عدد حدود ۱۲٪ بود.^۵

در شیراز، شایع‌ترین علت زردی بسیار شدیدی که به تعویض خون رسید، کمبود جی‌شش‌پی‌دی بود (۳۵٪)؛ بعد از آن نارس بودن، ناسازگاری ای‌بی‌او و عفونت.^۷

اگر مادر شیرده باقلا بخورد یا در خانه نفتالین به کار رود، در موارد نادر زردی شدید پیش می‌آید.^۳ مصرف حنا، داروی گیاهی یا آنتی‌بیوتیک در شیردهی را هم به پزشک بگویید و پیش از هر دارویی، مثل داروهای سرماخوردگی در شیردهی، با داروساز مشورت کنید.^۳

چه نوزادهایی بیشتر در خطرند؟

نوزادی که زودتر از ۳۸ هفته به دنیا آمده، خواهر یا برادرش فتوتراپی شده، فقط شیر مادر می‌خورد یا در ۲۴ ساعت اول زرد شده، بیشتر در خطر زردی شدید است.^۴ زردی نوزاد نارس از نوزاد رسیده شایع‌تر است و در بیلی‌روبین پایین‌تری درمان می‌شود.^۱

پزشک زردی را با معاینه می‌بیند، ولی عدد بیلی‌روبین را با دستگاهی که روی پوست می‌گذارد یا با آزمایش بیلی‌روبین خون اندازه می‌گیرد.^۲۱

دستگاه پوستی فقط تخمین می‌زند و اگر عدد بالا باشد، با آزمایش خون تأیید می‌شود.^۱۴ در ۲۴ ساعت اول و در نوزادهای زیر ۳۵ هفته همیشه آزمایش خون لازم است.^۴

اگر علت جدی‌تری مطرح باشد، آزمایش شمارش خون، گروه خونی مادر و نوزاد، تست کومبس، آزمایش ادرار یا سونوگرافی کبد هم انجام می‌شود.^۲۱۴

زردی نوزاد باید چند باشد؟

عدد واحدی برای همهٔ نوزادها وجود ندارد. حد درمان به سن نوزاد به ساعت، سن بارداری هنگام تولد و عوامل خطر بستگی دارد و پزشک آن را روی نمودار می‌خواند.^۴۱

نوزاد نارس یا نوزادی که عامل خطر دارد، در عدد پایین‌تری درمان می‌شود.^۱ پس عدد آزمایش را با نوزاد همسایه یا گروه‌های مجازی مقایسه نکنید.

برای مثال، در راهنمای انگلستان برای نوزاد ۳۸ هفته یا بیشتر، حد شروع فتوتراپی این‌هاست:^۴

ستاره وقتی پرستار دستگاه را روی پیشانی نیلا گذاشت، نفسش را حبس کرد. آزمایش خون عدد را کمی بالاتر از حد فتوتراپی برای سن نیلا نشان داد.

پزشک گفت جای نگرانی نیست، ولی برای اینکه بدانند پشت این زردی چیزی جز کبد تازه‌کار هست یا نه، گروه خونی و جی‌شش‌پی‌دی را هم چک کنند.

بیشتر نوزادها درمانی جز شیر خوردن مکرر لازم ندارند؛ اگر بیلی‌روبین از حد درمان بالاتر برود، درمان اصلی فتوتراپی است و در موارد نادر تعویض خون.^۲۳

نوزاد را ۸ تا ۱۲ بار در شبانه‌روز شیر بدهید و اگر خواب‌آلود است، برای شیر بیدارش کنید.^۲۴ شیر بیشتر یعنی مدفوع بیشتر و دفع بیشتر بیلی‌روبین.^۱

فتوتراپی یا دستگاه زردی نوزاد

در فتوتراپی، نوزاد فقط با پوشک و چشم‌بند زیر نور آبی ویژه‌ای قرار می‌گیرد که بیلی‌روبین پوست را به شکلی تبدیل می‌کند که راحت‌تر دفع شود.^۱ بیشتر نوزادها حدود ۴۸ ساعت فتوتراپی لازم دارند.^۲

در طول فتوتراپی، شیر دادن، عوض کردن پوشک و بغل کردن در فاصله‌های کوتاه ادامه دارد.^۴ پزشک چند ساعت بعد از شروع، بیلی‌روبین را دوباره اندازه می‌گیرد و ۱۲ تا ۱۸ ساعت بعد از قطع هم یک بار دیگر چک می‌کند تا زردی برنگشته باشد.^۴

شیر بیشتر یعنی پوشک بیشتر؛ پوست زیر پوشک را خشک نگه دارید و اگر قرمز شد، پماد زینک اکساید محافظ ساده‌ای است.

فتوتراپی در خانه

اگر بیلی‌روبین خیلی بالا نیست و سریع بالا نمی‌رود، پزشک ممکن است دستگاه زردی نوزاد خانگی، مثل پتوی نوری، تجویز کند.^۱۲ در این حالت پرستار طرز کار را آموزش می‌دهد و پیگیری روزانه وزن، شیر خوردن و بیلی‌روبین لازم است.^۱

دستگاه زردی را بدون نسخه و آزمایش پیگیری کرایه نکنید؛ فتوتراپی خانگی پیگیری روزانهٔ بیلی‌روبین لازم دارد و رنگ پوست به‌تنهایی عدد واقعی را نشان نمی‌دهد.^۱۴

تعویض خون

در زردی بسیار شدید یا وقتی فتوتراپی جواب نمی‌دهد، خون نوزاد در بخش مراقبت ویژه به‌تدریج با خون تازه عوض می‌شود.^۱۳ در ناسازگاری گروه خونی، پزشک ممکن است ایمونوگلوبولین وریدی هم بدهد تا نیاز به تعویض خون کم شود.^۱۲

در شیراز، شمار سالانهٔ تعویض خون برای زردی شدید در ده سال حدود ۷۱٪ کم شده است.^۷

نیلا یک شبانه‌روز و نیم زیر فتوتراپی ماند. ستاره هر سه ساعت او را بیرون می‌آورد و شیرش می‌داد و دفترچه‌ای از پوشک‌های خیس نگه داشت.

روز دوم، جواب جی‌شش‌پی‌دی هم طبیعی آمد.

درمان زردی نوزاد با آفتاب، شیرخشت و قرص؟

گذاشتن نوزاد زیر آفتاب راه بی‌خطری برای درمان زردی نیست.^۳۴

در قم، حدود ۷۸٪ والدینی که نوزادشان زردی داشت، از روش‌های سنتی استفاده کرده بودند، بیشتر شیرخشت، کاسنی، ترنجبین و خاکشیر.^۸

شیرخشت و ترنجبین هر دو «مَن» گیاهی‌اند و راهنمای انگلستان صریحاً می‌گوید زردی نوزاد را با مَن درمان نکنید.^۸۴ همین راهنما «قرص زردی» و داروهای خواب‌آور مثل فنوباربیتال را هم برای درمان زردی کنار گذاشته است.^۴

زردی نوزاد بیشتر وقت‌ها بی‌خطر است، ولی بیلی‌روبین خیلی بالا در موارد نادر به مغز آسیب می‌زند و برای همین اندازه‌گیری به‌موقع مهم است.^۳۴

آسیب مغزی ناشی از بیلی‌روبین با خواب‌آلودگی شدید، شل شدن بدن و بد شیر خوردن شروع می‌شود و بعد گریهٔ جیغ‌مانند، قوس دادن گردن و پشت و در مرحلهٔ دیرتر تشنج پیش می‌آید.^۶ به این آسیب کرن ایکتروس می‌گویند و ممکن است آسیب مغزی و کم‌شنوایی ماندگار بدهد.^۶

در شیراز، از ۳۲۹ نوزادی که برای زردی بسیار شدید تعویض خون شدند، ۱۷ نوزاد یعنی حدود ۵٪ علائم آسیب مغزی حاد داشتند.^۷ اندازه‌گیری به‌موقع و درمان زود می‌تواند جلوی این آسیب را بگیرد.^۳

زردی طول‌کشیده

اگر زردی در نوزاد رسیده بیش از ۱۴ روز و در نوزاد نارس بیش از ۲۱ روز طول بکشد، پزشک مدفوع کم‌رنگ، ادرار تیره و بیلی‌روبین مستقیم را بررسی می‌کند.^۴ این بررسی برای پیدا کردن زود بیماری‌های کبد و مجاری صفراوی است که درمانشان به زمان بستگی دارد.^۱۴

در نوزاد شیرمادرخوار سالم، زردی خفیف ممکن است یک ماه یا بیشتر بماند.^۳ باز هم اگر از روز چهاردهم گذشت، پزشک باید بیلی‌روبین مستقیم را بسنجد تا علت‌های دیگر کنار گذاشته شوند.^۴

نمی‌شود جلوی زردی معمولی را گرفت، ولی شیر دادن مکرر از روز اول، معاینهٔ به‌موقع بعد از ترخیص و توجه به نشانه‌های هشدار جلوی زردی شدید و عوارضش را می‌گیرد.^۳۴

در روزهای اول، نوزاد را دست‌کم ۸ تا ۱۲ بار در روز شیر بدهید.^۳ تعداد پوشک‌های خیس و کثیف را بشمارید و هر روز در نور روز رنگ پوست و چشم نوزاد را نگاه کنید.^۱۴

اگر در دوران بارداری گروه خونی‌تان منفی است یا فرزند قبلی‌تان فتوتراپی شده، این را هنگام زایمان به تیم درمان بگویید.^۴۱

مادر آرهاش منفی در بارداری ممکن است آمپول ضد-دی بگیرد که جلوی ساخته شدن پادتن و آسیب به نوزادهای بعدی را می‌گیرد؛ زمان و نوبت آن طبق تجویز پزشک است.^۹ اگر در خانواده کمبود جی‌شش‌پی‌دی یا فاویسم هست، تا وقتی پزشک نگفته، در شیردهی باقلا نخورید و نفتالین در خانه نگذارید.^۳۵

در همان معاینه‌های هفته‌های اول، دربارهٔ قطرهٔ ویتامین دی هم از پزشک بپرسید.

روز چهاردهم، ستاره نیلا را برای معاینه برد. سفیدی چشمش دیگر زرد نبود و وزنش از روز تولد هم بیشتر شده بود.

مادرش شیشهٔ شیرخشت را که هنوز روی طاقچه بود، بی‌حرف برداشت و توی کابینت گذاشت.