پیامک آزمایشگاه ساعت چهار عصر رسید، وسط جلسه. لیلا زیر میز فایل را باز کرد و از همهٔ آن عددها فقط یکی را دید: ویتامین دی، ۸.
تا جلسه تمام شود، سه بار در گوگل نوشته بود «کمبود ویتامین دی باعث چه بیماری می‌شود» و فهرستی پیدا کرده بود که از پوکی استخوان شروع می‌شد و به سرطان می‌رسید.
لیلا ۳۴ سال داشت، کارمند بود و ماه‌ها بود خسته بود؛ موهایش بیشتر از همیشه می‌ریخت و ساق پاهایش شب‌ها درد می‌گرفت. سؤالش ساده بود: کدام از این‌ها واقعاً به آن عدد ۸ ربط دارد؟
جواب کوتاهش را همان شب برایش نوشتیم: بعضی از این‌ها واقعاً به آن عدد ربط دارند و بعضی فقط پشت سرش راه افتاده‌اند.
کمبود ویتامین دی چیست و چرا این‌قدر در ایران شایع است؟
ویتامین دی را مثل دربان روده تصور کنید. کلسیم غذا پشت در روده منتظر است و این دربان است که در را باز می‌کند تا کلسیم به خون و بعد به استخوان برسد.۱
وقتی دربان کم باشد، کلسیم زیادی پشت در می‌ماند و بدن برای جبران، از ذخیرهٔ استخوان برداشت می‌کند. کمبود ویتامین دی یعنی دربانی که سر پستش نیست.
بیشتر ویتامین دی بدن با تابش مستقیم آفتاب روی پوست ساخته می‌شود و فقط مقدار کمی از غذا می‌آید.۲ برای همین کار در ساختمان، پوشش کامل بیرون از خانه و زمستان، همه سهم دارند.
سالمندان، آدم‌های با پوست تیره‌تر، کسانی که اضافه‌وزن دارند و نوزادانی که فقط شیر مادر می‌خورند در خطر بیشترند.۱
در ایران هم این کمبود کم نیست. در یک مرور ۳۰ مطالعه با ۲۶ هزار نفر، حدود ۵۶ درصد کمبود ویتامین دی داشتند؛ در زنان ۶۴ درصد و در مردان ۴۴ درصد.۳
پس لیلا در این عدد تنها نبود. دلیل کمبود او هم پیچیده نبود: هشت ساعت پشت میز، رفت‌وآمد با مترو و آخر هفته‌هایی که بیشتر در خانه می‌گذشت.
علائم کمبود ویتامین دی چیست؟ بیشترش بی‌صداست
خیلی‌ها هیچ علامتی ندارند و کمبود را فقط آزمایش نشان می‌دهد. کمبود شدید و طولانی بیشتر استخوان و عضله را درگیر می‌کند؛ درد استخوان و ضعف عضله مهم‌ترین نشانه‌های کمبود ویتامین دی‌اند.۴
خستگی را هم اغلب به ویتامین دی نسبت می‌دهند، ولی خستگی صد دلیل دیگر دارد؛ از کم‌خوابی تا کم‌خونی و تیروئید. پس اگر خسته‌اید، عدد پایین ویتامین دی را تنها مظنون ندانید.
قبل از ادامه، یک حدس: از خستگی، ریزش مو و درد ساق پای لیلا، کدام بیشتر از بقیه به ویتامین دی ربط دارد؟ بیشتر آدم‌ها خستگی را انتخاب می‌کنند.
کمبود ویتامین دی باعث چه بیماری می‌شود؟ استخوان، اول از همه
جواب حدس بالا، درد ساق پا بود؛ یعنی استخوان. محکم‌ترین جواب این است: کمبود شدید و طولانی ویتامین دی استخوان را نرم می‌کند و در کم شدن تراکم آن سهم دارد؛ در بزرگسال نرمی استخوان و در کودک راشیتیسم.۱
در بزرگسال، کمبود شدید به استئومالاسی یا نرمی استخوان می‌رسد. درد عمقی استخوان، به‌خصوص در لگن، و ضعف عضله از نشانه‌های آن است.۴
کمبود ویتامین دی و پوکی استخوان هم به هم گره خورده‌اند. وقتی بدن سال‌ها از ذخیرهٔ استخوان برداشت کند، تراکم استخوان پایین می‌آید و شکستگی با یک زمین‌خوردن ساده محتمل‌تر می‌شود.۱
گزارش مؤسسهٔ پزشکی آمریکا (IOM) هم که همهٔ شواهد را مرور کرد، فقط دربارهٔ استخوان رابطهٔ علت و معلولی را پذیرفت.۵ دربارهٔ سرطان، قلب، دیابت و بیماری‌های خودایمنی، به گفتهٔ همین گزارش، شواهد هنوز به نتیجهٔ روشنی نرسیده بود.
| بیماری یا مشکل | رابطه با کمبود ویتامین دی | قدرت شواهد |
|---|---|---|
| نرمی استخوان (استئومالاسی) | درد استخوان و ضعف عضله در کمبود شدید | قوی |
| راشیتیسم در کودک | نرم و خمیده شدن استخوان‌های در حال رشد | قوی |
| کم شدن تراکم استخوان و شکستگی | برداشت طولانی از ذخیرهٔ استخوان | قوی |
| افسردگی و افت خلق | در افراد افسرده سطح پایین‌تر دیده شده؛ قرص پیشگیری نکرده | ضعیف |
| ریزش موی منتشر | سطح پایین‌تر در ریزش مو دیده شده | ضعیف |
| عفونت‌های تنفسی | مکمل روزانه یا هفتگی کمی خطر را کم کرده | متوسط |
| دیابت، بیماری قلب و سرطان | در کارآزمایی‌های بزرگ، مکمل اثر روشنی نداشت | ضعیف |
کمبود ویتامین دی باعث چه بیماری می‌شود که هنوز مطمئن نیستیم؟
پژوهش‌ها کمبود ویتامین دی و افسردگی را زیاد کنار هم دیده‌اند. در یک مرور، آدم‌های افسرده سطح ویتامین دی پایین‌تری داشتند و کسانی که کمترین سطح را داشتند، بعدها بیشتر افسرده شدند.۶
ولی وقتی در یک کارآزمایی بزرگ به بیش از ۱۸ هزار نفر بالای ۵۰ سال پنج سال قرص ویتامین دی یا قرص بی‌اثر دادند، افسردگی در دو گروه تقریباً یکی بود.۷ یعنی شاید افسردگی آدم را خانه‌نشین و کم‌آفتاب می‌کند، نه برعکس.
ریزش مو هم همین وضع را دارد. در ریزش موی منتشر، هم ویتامین دی و هم ذخیرهٔ آهن (فریتین) در آزمایش‌ها پایین‌تر بوده است.۸
برای لیلا همین نکته مهم بود: پزشکش فریتین را هم چک کرد و آن هم پایین درآمد. یعنی ریزش مویش شاید بیشتر از آهن بود تا از ویتامین دی.
درد زانو هم داستان مشابهی دارد. در یک کارآزمایی سه‌ساله روی آرتروز زانو، قرص ویتامین دی نه درد را کم کرد و نه سفتی و نه سرعت ساییدگی مفصل را.۹ پس کسی که کمبود ویتامین دی و زانو درد را با هم دارد، نباید فقط از قرص انتظار معجزه داشته باشد.
ویتامین دی، ایمنی، قلب و دیابت: فرق «رابطه» با «علت»
دربارهٔ سرماخوردگی و عفونت‌های تنفسی خبر نسبتاً خوبی داریم. در مرور ۲۵ کارآزمایی، مصرف روزانه یا هفتگی ویتامین دی خطر این عفونت‌ها را کمی کم کرد و این اثر در کسانی که کمبود شدید داشتند بیشتر بود.۱۰
قلب و سرطان اما داستان دیگری دارند. در کارآزمایی VITAL با حدود ۲۶ هزار نفر، روزی ۲۰۰۰ واحد ویتامین دی خطر سرطان یا حملهٔ قلبی و سکته را کم نکرد.۱۱
در کارآزمایی دیگری روی آدم‌های در آستانهٔ دیابت، روزی ۴۰۰۰ واحد ویتامین دی خطر دیابت را آن‌قدر کم نکرد که بشود به آن تکیه کرد.۱۲
یک نکته را هم در نظر بگیرید: بیشتر شرکت‌کننده‌های این کارآزمایی‌ها کمبود جدی نداشتند؛ در یکی از آن‌ها میانگین سطح خون از اول ۲۸ بود، یعنی کافی.۱۲ پس این نتیجه‌ها نمی‌گویند درمان کمبودی مثل عدد ۸ لیلا بی‌فایده است.
ویتامین دی باید چند باشه؟ آزمایش ویتامین دی را چطور بخوانیم
آزمایش ویتامین دی در واقع سطح ۲۵-هیدروکسی ویتامین دی خون را اندازه می‌گیرد. جواب معمولاً به نانوگرم در میلی‌لیتر است و بعضی آزمایشگاه‌ها نانومول در لیتر می‌نویسند که عددش حدود ۲٫۵ برابر است.۱۳
برای بیشتر آدم‌ها، سطح ۲۰ نانوگرم در میلی‌لیتر یا بیشتر کافی است؛ زیر ۱۲ کمبود و بین ۱۲ تا ۲۰ ناکافی حساب می‌شود.۵۱۳
بعضی انجمن‌ها عدد ۳۰ را هدف می‌دانستند و برای همین روی برگهٔ بعضی آزمایشگاه‌ها ۲۰ تا ۳۰ «ناکافی» نوشته می‌شود؛ ولی انجمن غدد آمریکا در ۲۰۲۴ گفت هیچ عدد هدفی برای سلامت ثابت نشده است.۱۴ سطح بالای ۵۰ هم بیشتر نگرانی می‌آورد تا سود.۱۳
| عدد آزمایش (ng/mL) | معنی | معمولاً چه می‌شود |
|---|---|---|
| کمتر از ۱۲ | کمبود | درمان با دوز بیشتر، طبق تجویز پزشک |
| ۱۲ تا ۲۰ | ناکافی | معمولاً مکمل و اصلاح آفتاب و غذا، با نظر پزشک |
| ۲۰ تا ۵۰ | کافی برای بیشتر آدم‌ها | درمان لازم نیست |
| بالاتر از ۵۰ | بیشتر از نیاز | مکمل را بدون نظر پزشک ادامه ندهید |
آیا همه باید آزمایش بدهند؟ راهنمای ۲۰۲۴ انجمن غدد آمریکا آزمایش روتین را برای کسی که دلیل مشخصی ندارد پیشنهاد نمی‌کند؛ حتی در گروه‌هایی مثل افراد چاق یا با پوست تیره؛ این گروه‌ها در خطر کمبودند، ولی آزمایش بدون علامت یا بیماری مشخص برایشان سود ثابت‌شده‌ای نداشته است.۱۴
لیلا دلیل داشت: درد ساق پا و هشت ساعت دور از آفتاب. عدد ۸ او یعنی کمبود واقعی، نه یک عدد مرزی.
کمبود ویتامین دی در کودکان و نوزادان؛ چرا قطره مهم است؟
کمبود ویتامین دی در کودکان جدی‌تر است، چون استخوان در حال ساخته شدن است. علائم کمبود ویتامین دی در کودک، اگر شدید باشد، همان راشیتیسم است: استخوان‌های نرم، پاهای خمیده و دیر درآمدن دندان.۱۵
کمبود ویتامین دی در نوزادان بیشتر در شیرخواره‌هایی دیده می‌شود که فقط شیر مادر می‌خورند، چون شیر مادر ویتامین دی کمی دارد.۱ برای همین به نوزاد شیرمادرخوار از همان هفته‌های اول روزانه قطرهٔ ویتامین دی می‌دهند؛ حدود ۴۰۰ واحد یا ۸٫۵ تا ۱۰ میکروگرم.۲
اگر چند هفته قطره جا افتاده، از پزشک یا داروساز بپرسید چطور ادامه دهید.
سقف روزانه برای زیر یک سال ۱۰۰۰ واحد و برای یک تا ده سال ۲۰۰۰ واحد است.۲ قطرهٔ کودک را خودسرانه دو برابر نکنید و هرگز پرل ۵۰ هزار واحدی بزرگسال را به کودک ندهید.
درمان کمبود ویتامین دی؛ قرص، آفتاب یا غذا؟
درمان کمبود ویتامین دی معمولاً با مکمل خوراکی است. دوز و مدت را پزشک طبق عدد آزمایش تعیین می‌کند؛ یکی از رژیم‌های رایج، قرص یا پرل ۵۰ هزار واحدی هفتگی برای چند هفته است و بعد دوز نگهدارنده.۱۳
پزشک لیلا برای عدد ۸ او یک دورهٔ چندهفته‌ای پرل نوشت و گفت: «سه ماه دیگر دوباره آزمایش بده.»
جزئیات همین رژیم را در «قرص ویتامین دی ۵۰۰۰۰ را چند روز یکبار بخوریم؟» نوشته‌ایم.
نیاز روزانهٔ بیشتر بزرگسالان، از جمله در بارداری و شیردهی، حدود ۴۰۰ تا ۸۰۰ واحد است.۱ در بزرگسالان، مصرف طولانی بیشتر از ۴۰۰۰ واحد در روز بدون نظر پزشک ممکن است کلسیم خون را بالا ببرد و به کلیه و قلب آسیب بزند.۲
اگر بیماری کلیه، سنگ کلیه یا کلسیم بالای خون دارید، مکمل ویتامین دی را فقط با نظر پزشک بخورید.۲
از غذا هم کمک می‌گیرید، ولی کم: ماهی‌های چرب مثل سالمون و ساردین، زردهٔ تخم‌مرغ، جگر و غذاهای غنی‌شده.۲ فهرست کامل را در «برای کمبود ویتامین دی چی بخوریم؟» نوشته‌ایم.
پرسش‌های پرتکرار: کمبود ویتامین دی باعث چه بیماری می‌شود؟
کمبود ویتامین دی باعث چه بیماری می‌شود؟
رابطهٔ ثابت‌شده فقط با استخوان است: نرمی استخوان، پوکی و شکستگی در بزرگسال و راشیتیسم در کودک. رابطه با افسردگی، ریزش مو و بیماری قلب دیده شده، ولی علت بودنش ثابت نشده است.
کمبود ویتامین دی باعث سردرد می‌شود؟
رابطهٔ روشنی ثابت نشده است. سردرد مکرر را با پزشک بررسی کنید و فقط به ویتامین دی نسبت ندهید.
ویتامین دی باید چند باشه؟
برای بیشتر آدم‌ها ۲۰ نانوگرم در میلی‌لیتر یا بیشتر کافی است. زیر ۱۲ کمبود است؛ بعضی انجمن‌ها ۳۰ را هدف می‌دانستند، ولی عدد هدف قطعی‌ای ثابت نشده است.
آزمایش ویتامین دی را همه باید بدهند؟
نه. آزمایش روتین برای کسی که دلیل مشخصی ندارد پیشنهاد نمی‌شود؛ دلیل یعنی علامتی مثل درد استخوان، بیماری روده یا کلیه، یا مصرف دارویی که ویتامین دی را پایین می‌آورد.
درمان کمبود ویتامین دی چقدر طول می‌کشد؟
معمولاً چند هفته دوز درمانی و بعد دوز نگهدارنده. پزشک معمولاً بعد از چند ماه آزمایش را تکرار می‌کند تا ببیند به سطح کافی رسیده‌اید یا نه.
کمبود ویتامین دی و ریزش مو به هم ربط دارند؟
در ریزش موی منتشر سطح ویتامین دی پایین‌تر دیده شده، ولی آهن هم همین‌قدر مظنون است. بهتر است هر دو بررسی شوند.
علت کمبود ویتامین دی چیست؟
بیشتر وقت‌ها کم بودن آفتاب مستقیم روی پوست: کار در ساختمان، پوشش کامل و زمستان. سن بالا، پوست تیره‌تر، اضافه‌وزن و بعضی بیماری‌های روده و کلیه هم سهم دارند.
برای کمبود ویتامین دی چی بخوریم؟
ماهی‌های چرب، زردهٔ تخم‌مرغ و غذاهای غنی‌شده کمک می‌کنند، ولی کمبود واقعی را معمولاً فقط با غذا نمی‌شود جبران کرد و مکمل لازم است.
آخر قصهٔ لیلا: کمبود ویتامین دی باعث چه بیماری می‌شود و چه چیزی نه
سه ماه بعد، عدد لیلا به ۲۸ رسیده بود و درد ساق پایش کم شده بود. ریزش مو هم با قرص آهنی که پزشکش نوشته بود، آرام‌آرام کم شد.
خستگی‌اش کامل نرفت، ولی حالا می‌دانست سهم ویتامین دی کدام است و سهم خواب و ساعت‌های طولانی پشت میز کدام. ناهار را هم بعضی روزها روی نیمکت پارک می‌خورد.
اگر جواب آزمایشتان را دارید و نمی‌دانید یعنی چه، داروسازهای دکتر حیات با دیدن برگه کمکتان می‌کنند. اگر قرص ویتامین دی دارید و نمی‌دانید صبح بخورید یا شب، «بهترین زمان مصرف ویتامین دی» را بخوانید.
منابع و برای مطالعهٔ بیشتر
- MedlinePlus، کمبود ویتامین دی: نقش ویتامین دی در جذب کلسیم، گروه‌های پرخطر، پوکی و نرمی استخوان، راشیتیسم، قطرهٔ نوزاد و علائم مسمومیت.
- NHS، ویتامین دی، ۲۰۲۰: ساخته شدن ویتامین دی با آفتاب، منابع غذایی، نیاز روزانه، قطرهٔ نوزاد و سقف ۴۰۰۰ واحد در روز.
- مرور شیوع کمبود ویتامین دی در ایران، ۲۰۱۸: شیوع ۵۶ درصدی کمبود در ۳۰ مطالعهٔ ایرانی و فرق زنان و مردان.
- MedlinePlus، نرمی استخوان: علت‌ها و علائم استئومالاسی، از درد استخوان تا ضعف عضله.
- گزارش IOM دربارهٔ کلسیم و ویتامین دی، ۲۰۱۱: کافی بودن سطح ۲۰ نانوگرم در میلی‌لیتر و ناکافی بودن شواهد غیر استخوانی.
- مرور ویتامین دی و افسردگی، ۲۰۱۳: سطح پایین‌تر ویتامین دی در افراد افسرده.
- کارآزمایی VITAL-DEP، JAMA، ۲۰۲۰: بی‌اثری مکمل ویتامین دی در پیشگیری از افسردگی.
- متاآنالیز ریزش موی منتشر، ۲۰۲۶: سطح پایین‌تر ویتامین دی و فریتین در ریزش موی منتشر.
- کارآزمایی VIDEO، ۲۰۱۶: بی‌اثری مکمل ویتامین دی بر درد و پیشرفت آرتروز زانو.
- متاآنالیز عفونت‌های تنفسی، BMJ، ۲۰۱۷: اثر محافظتی کم مکمل روزانه یا هفتگی بر عفونت‌های تنفسی.
- کارآزمایی VITAL، NEJM، ۲۰۱۹: بی‌اثری ویتامین دی بر سرطان و حوادث قلبی.
- کارآزمایی D2d، NEJM، ۲۰۱۹: کم نشدن معنادار خطر دیابت با ۴۰۰۰ واحد روزانه.
- دفتر مکمل‌های غذایی NIH، ویتامین دی: بازه‌های آزمایش ۲۵-هیدروکسی ویتامین دی، تبدیل واحدها و درمان کمبود.
- راهنمای انجمن غدد آمریکا، ۲۰۲۴: پیشنهاد نکردن آزمایش روتین برای بزرگسالان سالم زیر ۷۵ سال.
- MedlinePlus، راشیتیسم: علائم راشیتیسم در کودکان.
منابع
- ۱. MedlinePlus vitaminddeficiency
- ۲. NHS vitamins-and-minerals/vitamin-d
- ۳. PubMed 30296903
- ۴. MedlinePlus article/000376
- ۵. PubMed 21118827
- ۶. PubMed 23377209
- ۷. PubMed 32749491
- ۸. PubMed 42077991
- ۹. PubMed 27264058
- ۱۰. PubMed 28202713
- ۱۱. PubMed 30415629
- ۱۲. PubMed 31173679
- ۱۳. NIH · Office of Dietary Supplements factsheets/VitaminD-HealthProfessional
- ۱۴. PubMed 38828931
- ۱۵. MedlinePlus article/000344
