زخم معده

سامان چهل‌ودو ساله است و ماه‌هاست برای کمردردش هر شب یک قرص ضدالتهاب می‌خورد. این روزها ساعت سه بامداد با سوزشی بیدار می‌شود که انگار کسی بالای شکمش کبریت کشیده است.

اول فکر می‌کند «حتماً خوردنی بوده.» ولی سوزش با شام امشب و دیشب فرقی ندارد، و آنتی‌اسیدی که خریده فقط نیم ساعت کمکش می‌کند.

زخم معده زخمی باز در لایهٔ پوشاندهٔ معده است. اگر زخم در ابتدای روده‌ی باریک، یعنی دوازدهه یا اثنی‌عشر، باشد، به آن زخم دوازدهه می‌گویند، و هر دو با هم «زخم پپتیک» نام دارند.^۱۲

معده اسید قوی می‌سازد تا غذا را هضم کند. لایهٔ مخاطی داخل معده معمولاً سپر این اسید است؛ وقتی این سپر آسیب ببیند، اسید به دیواره می‌رسد و زخم باز می‌شود.^۲

لنست در مرور ۲۰۲۴ شیوع سالانهٔ زخم پپتیک را بین ۰٫۱۲ تا ۱٫۵ درصد می‌داند؛ یعنی سالی یک تا پانزده نفر از هر هزار نفر.^۶

این بیماری بیشتر وقت‌ها درمان‌پذیر است. اگر درمان نشود، می‌تواند به خونریزی یا سوراخ شدن معده برسد.^۳

شایع‌ترین نشانهٔ زخم معده درد بالای شکم است، معمولاً سوزشی و گاهی شبیه گرفتگی.^۳ درد اغلب شب‌ها بدتر می‌شود.^۳

MedlinePlus می‌گوید درد معمولاً بین وعده‌ها یا نیمه‌شب شروع می‌شود و با غذا یا آنتی‌اسید برای مدتی آرام می‌گیرد.^۲ چند دقیقه تا چند ساعت طول می‌کشد و ممکن است چند روز یا چند هفته بیاید و برود.^۲

بقیهٔ نشانه‌ها سوزش سردل، نفخ، آروغ و حالت تهوع‌اند.^۳۱ این‌ها در خیلی از مشکلات معده هست؛ فقط آزمایش معلوم می‌کند زخم در کار است یا نه.

علائم هشداردهنده؛ وقتی زخم خونریزی می‌کند

همهٔ زخم‌ها خونریزی نمی‌کنند، ولی خونریزی معده مهم‌ترین خطر است. نشانه‌اش استفراغ خونی یا استفراغ تیره شبیه تفالهٔ قهوه، و مدفوع سیاه، چسبناک و بدبو است.^۳

درد شدید ناگهانی شکم که با لمس بدتر می‌شود ممکن است نشانهٔ سوراخ شدن معده باشد و فوراً باید دیده شود.^۳

اگر سوزش بالای شکم ظرف چند هفته بهتر نمی‌شود یا هر چند وقت برمی‌گردد، پیش از ادامهٔ قرص‌های بدون نسخه یک بار پیش پزشک بروید.

NHS «سوءهاضمه‌ای که با درمان خوب نمی‌شود» و دردی که پشت سر هم برمی‌گردد را دلیل مراجعه می‌داند.^۳

علت زخم معده یکی نیست، ولی دو علت اصلی دارد: عفونت باکتری هلیکوباکتر پیلوری و مصرف منظم مسکن‌های ضدالتهاب غیراستروییدی (NSAID) مثل ایبوپروفن.^۳۱ سیگار، سن بالا و بیماری شدید هم خطر را بیشتر می‌کنند.^۳۶

سامان نزد پزشک می‌رود. پزشک می‌پرسد چه دارویی می‌خورد، و وقتی سامان می‌گوید «هر شب یک قرص برای کمر»، بی‌درنگ سر تکان می‌دهد.

هلیکوباکتر پیلوری

این باکتری در لایهٔ مخاطی معده زندگی می‌کند و می‌تواند آن را ملتهب و زخمی کند.^۶ در ایران یک فراتحلیل ۲۱ مطالعه شیوع آن را در کل جمعیت ۵۴ درصد، در کودکان ۴۲ درصد و در بزرگسالان ۶۲ درصد برآورد کرد.^۵

باکتری داشتن یعنی زخم داشتن نیست. ولی اگر زخم باشد و باکتری هم باشد، ریشه‌کنی آن خطر برگشت را کم می‌کند.^۴

مسکن‌های ضدالتهاب

مسکن‌های ضدالتهاب مثل ایبوپروفن و آسپیرین به لایهٔ محافظ معده آسیب می‌زنند.^۲۶ NHS مصرف منظم آن‌ها را از علت‌های اصلی می‌شمارد.^۳

اگر باید مسکن بخورید، پیش از انتخاب با پزشک یا داروساز حرف بزنید؛ مقایسهٔ مسکن‌ها هم کمک می‌کند.

سیگار، سن و بیماری شدید

NHS سیگار و بالا رفتن سن را هم از عوامل شایع می‌داند.^۳ لنست علاوه بر هلیکوباکتر و مسکن‌ها، بیماری بحرانی (زخم استرسی در بستری شدید) را هم علت می‌شمارد، و در بخشی از بیماران علت پیدا نمی‌شود.^۶

آیا زخم معده مسری است؟

خود زخم مسری نیست. باکتری هلیکوباکتر بین افراد منتقل می‌شود؛^۵ اگر در خانه کسی آن را دارد، دربارهٔ آزمایش بقیه از پزشک بپرسید.

پزشک از علائم و داروهایتان می‌پرسد، شکم را معاینه می‌کند و معمولاً وزن شما را می‌گیرد.^۳ بعد برای پیدا کردن علت آزمایش هلیکوباکتر می‌خواهد.^۳۱

NHS سه راه را نام می‌برد: تست تنفسی (قرص یا نوشیدنی ویژه می‌خورید و در یک لوله فوت می‌کنید)، آزمایش نمونهٔ مدفوع و آزمایش خون.^۳ MedlinePlus هم همین آزمایش‌ها را می‌گوید.^۲

اندوسکوپی معده

گاهی پزشک گاستروسکوپی (اندوسکوپی دستگاه گوارش فوقانی) می‌خواهد: یک لولهٔ باریک و نرم با دوربین کوچک از دهان به معده می‌رود.^۳ NIDDK هم اندوسکوپی و عکس‌برداری با ماده حاجب را از ابزارهای تشخیص می‌داند.^۱

اگر زخم بعد از درمان خوب نشود، پزشک ممکن است اندوسکوپی همراه نمونه‌برداری بخواهد تا علت‌های دیگر هم بررسی شوند.^۴

پیش از تست تنفسی یا مدفوع، از پزشک بپرسید داروهای کاهندهٔ اسید یا آنتی‌بیوتیکی که می‌خورید روی نتیجه اثر می‌گذارند یا نه. خودتان دارویی را قطع نکنید.

درمان زخم معده به علتش بستگی دارد. NHS می‌گوید معمولاً از ۱ هفته تا ۲ ماه طول می‌کشد.^۳

دو کار با هم انجام می‌شود: کم کردن اسید معده با دارو و رفع علت.^۴ همین ترکیب بیشتر زخم‌ها را خوب می‌کند.^۴

داروهای کاهندهٔ اسید

قرص زخم معده معمولاً از گروه مهارکننده‌های پمپ پروتون (PPI) مثل امپرازول و پانتوپرازول است؛ گروه دیگر مسدودکننده‌های اچ‌۲ است.^۴ لنست هم PPI را رایج‌ترین دارو برای کاهش اسید در زخم می‌داند.^۶

سامان با نسخهٔ امپرازول و یک برگهٔ آزمایش از مطب برمی‌گردد. داروی زخم معده را فقط پزشک تعیین می‌کند؛ دوز و مدت مصرف باید طبق تجویز او باشد.

لنست می‌نویسد ادامهٔ درست PPI در موارد تأییدشده بر بیشتر عوارض احتمالی می‌چربد، ولی وقتی دلیلش تمام شد، باید قطعش را با پزشک بررسی کرد.^۶

ریشه‌کنی هلیکوباکتر

آزمایش هلیکوباکتر سامان مثبت درمی‌آید.

در این حالت با ترکیبی از دو آنتی‌بیوتیک یا بیشتر و یک PPI، و گاهی بیسموت، درمان می‌شود.^۴ راهنمای کالج گوارش آمریکا برای بیمارانی که هنوز درمان نشده‌اند و حساسیت آنتی‌بیوتیکی‌شان معلوم نیست، ترکیب چهارتایی با بیسموت را به مدت ۱۴ روز ترجیح می‌دهد.^۷

انتخاب ترکیب دارویی به مقاومت آنتی‌بیوتیکی منطقه بستگی دارد؛ پس نسخهٔ پزشک ایران ممکن است با نسخهٔ آمریکا فرق کند.^۶

تمام دوزهای آنتی‌بیوتیک را طبق تجویز و تا آخر مصرف کنید؛ نیمه‌کاره رها کردن باعث می‌شود بعضی باکتری‌ها زنده بمانند؛ اگر عارضه‌ای پیدا کردید، خودتان قطع نکنید و با پزشک تماس بگیرید.^۴

NIDDK پیشنهاد می‌کند دست‌کم چهار هفته بعد از پایان آنتی‌بیوتیک‌ها دوباره آزمایش بدهید تا مطمئن شوید باکتری از بین رفته است.^۴ اگر هنوز مثبت بود، ترکیب دیگری تجویز می‌شود.^۴

اگر مسکن ضدالتهاب علت است

پزشک ممکن است مسکن را قطع کند، به نوع دیگری عوض کند، دوزش را پایین بیاورد یا داروی دردی بدون این خطر بدهد.^۴ اگر مجبورید ادامه دهید، پزشک ممکن است PPI هم اضافه کند.^۴

اگر آسپیرین یا داروی ضدلخته برای قلب یا سکته می‌خورید، آن را خودتان قطع نکنید. لنست تأکید می‌کند در بیماران مصرف‌کنندهٔ ضدپلاکت و ضدلخته ملاحظات ویژه‌ای لازم است و این تصمیم با پزشک است.^۶

خونریزی معده از زخم

خونریزی زخم در بیمارستان درمان می‌شود. لنست اندوسکوپی زودهنگام و PPI با دوز بالا را رویکرد معمول می‌داند.^۶

در موارد نادر، زخمی که با دارو خوب نمی‌شود به جراحی می‌رسد.^۲

زخم معده در بارداری و کودکان

زخم معده در کودکان و در بارداری هم دیده می‌شود. تشخیص و دارو در این دو گروه فقط با نظر پزشک است؛ قرص یا آنتی‌بیوتیک را خودسرانه شروع نکنید و آسپیرین را به کودک زیر ۱۶ سال ندهید (توصیهٔ استاندارد داروسازی).

تغذیه، سبک زندگی و درمان خانگی زخم معده

درمان خانگی زخم معده جای دارو را نمی‌گیرد؛ آنچه در خانه کمک می‌کند فقط مراقبتی است که در ادامه می‌آید.

NIDDK می‌گوید پژوهشگران هیچ نقش مهمی برای رژیم غذایی در ایجاد یا درمان زخم پیدا نکرده‌اند و رژیم خاصی را توصیه نمی‌کند.^۱ NHS با این حال کم‌حجم‌تر خوردن، خوردن شام ۳ تا ۴ ساعت پیش از خواب و دوری از خوراکی‌هایی که علامت را تحریک می‌کنند (مثلاً غذای چرب و تند، قهوه، شکلات) را برای راحتی بیشتر پیشنهاد می‌کند.^۳

سیگار ترمیم زخم را کند می‌کند؛ ترکش به بهبود کمک می‌کند.^۴

اگر در ترکیب آنتی‌بیوتیکی‌تان مترونیدازول یا تینیدازول است، از برگهٔ دارو یا داروساز دربارهٔ الکل بپرسید.

پزشک با وضعیت هر بیمار ترکیب دارو، مدت مصرف و داروهای هم‌زمان را سبک‌سنگین می‌کند. اگر باردار هستید یا شیر می‌دهید، پیش از مصرف هر قرص یا آنتی‌بیوتیکی حتماً به پزشک بگویید.

برای معده‌ای که از نگرانی و استرس بدتر می‌شود، راهنمای بهترین قرص برای معده عصبی را هم ببینید.

اگر زخم درمان نشود، NHS می‌گوید می‌تواند به مشکلاتی برسد که جان را تهدید می‌کنند: خونریزی از معده یا روده، کم‌خونی فقر آهن بر اثر خونریزی، سوراخ شدن دیواره و التهاب پردهٔ شکم (پریتونیت).^۳

NIDDK علاوه بر این‌ها از نفوذ زخم به عضو مجاور و انسداد خروجی معده یا دوازدهه نام می‌برد.^۱ NHS یادآوری می‌کند عفونت درمان‌نشدهٔ هلیکوباکتر خطر سرطان معده را بالا می‌برد.^۳

زخم معده خطرناک است؟

خود زخم معمولاً قابل درمان است و بیشتر مردم با درمان خوب می‌شوند.^۳ خطر وقتی بالا می‌رود که علائم هشدار نادیده گرفته شوند.

• اگر سیگار می‌کشید، ترک کنید؛ سیگار هم خطر زخم را بالا می‌برد و هم ترمیمش را کند می‌کند.^۳۴
• مسکن‌های ضدالتهاب را بدون مشورت پزشک منظم نخورید.^۳
• اگر باید طولانی مسکن ضدالتهاب بخورید، دربارهٔ تعویض نوع یا دوز، کوتاه‌تر کردن مدت و مصرف هم‌زمان PPI از پزشک بپرسید.^۴
• پیش از شروع مصرف بلندمدت این مسکن‌ها، می‌شود آزمایش هلیکوباکتر داد و در صورت مثبت بودن درمانش کرد.^۴
• اگر یک بار هلیکوباکتر داشته‌اید، آزمایش بعد از درمان را فراموش نکنید.^۴

دربارهٔ زخم معده و استرس بدانید که استرس زخم نمی‌سازد، ولی NHS می‌گوید استرس، اضطراب و افسردگی علائم را بدتر می‌کنند؛ پس برایش کمک بگیرید.^۳

سامان حالا کمردردش را با فیزیوتراپی پیگیری می‌کند و پزشک قرص شبانه‌اش را عوض کرده است. ساعت سه بامداد دیگر چیزی بیدارش نمی‌کند.