بواسیر

در هر جمع دوستانه‌ای، بواسیر همان موضوعی است که دربارهٔ آن پچ‌پچ می‌کنند و هیچ‌کس بلند نمی‌پرسد. نتیجه‌اش این است که خیلی‌ها ماه‌ها با درد و خارش کنار می‌آیند، فقط چون روشان نمی‌شود از کسی بپرسند.

اگر شما هم یکی از همین آدم‌ها هستید، خیال‌تان راحت باشد: بواسیر یعنی رگ‌های طبیعی اطراف مقعد و پایین راست‌روده متورم و ملتهب شده‌اند.^۱ همهٔ ما این بالشتک‌های رگی را داریم و کارشان کمک به بسته‌ماندن مقعد است؛ مشکل از جایی شروع می‌شود که زیر فشار باد کنند و پایین بیایند.

نام علمی این بیماری هموروئید است و در محاوره به آن «بواسیر بادی» یا «بواسیر خونی» هم می‌گویند. مسری نیست و به نظافت شخصی هم ربطی ندارد.

بواسیر داخلی و بواسیر خارجی چه فرقی دارند؟

نوع داخلی در دیوارهٔ داخلی مقعد و انتهای راست‌روده شکل می‌گیرد، جایی که تقریباً گیرندهٔ درد ندارد. برای همین بیشتر با خونریزی بی‌درد خودش را نشان می‌دهد.^۲

نوع خارجی زیر پوست لبهٔ مقعد درست می‌شود، جایی که پر از عصب حسی است. این یکی را بیشتر با درد، سوزش و یک تودهٔ سفت حس می‌کنید.^۲

درجه‌های بواسیر داخلی

پزشک‌ها نوع داخلی را بر اساس این‌که چقدر بیرون می‌زند، از ۱ تا ۴ درجه‌بندی می‌کنند. همین عدد کمک می‌کند تصمیم بگیرند دارو کافی است یا کار به روش‌های مطب و جراحی می‌کشد.^۳

نشانهٔ اصلی نوع داخلی خون قرمز روشن و بی‌درد است؛ نشانهٔ نوع خارجی درد، خارش و یک تودهٔ حساس.

علائم بواسیر به نوع آن بستگی دارد، ولی چند نشانه بین همه مشترک است. شایع‌ترین‌ها این‌ها هستند:^۴

• خون قرمز روشن روی دستمال توالت، روی مدفوع یا در کاسهٔ توالت بعد از دفع
• خارش و سوزش اطراف مقعد
• حس این‌که روده کامل خالی نشده است
• ترشح مخاط و لک‌شدن لباس زیر
• یک یا چند تودهٔ نرم یا سفت اطراف مقعد که موقع نشستن اذیت می‌کند

بواسیر چه شکلی است؟

خیلی‌ها دقیقاً همین را می‌پرسند، چون اول با دست یا آینه متوجه یک برآمدگی می‌شوند. معمولاً یک تودهٔ نرم صورتی یا بنفش است که گاهی تا اندازهٔ یک حبهٔ انگور بزرگ می‌شود.^۴

اگر توده ناگهان سفت، کبود و خیلی دردناک شد، احتمالاً داخلش لخته بسته است. به این حالت بواسیر ترومبوزه می‌گویند و در بخش عوارض دربارهٔ آن حرف می‌زنیم.

شقاق؛ بیماری‌ای که با بواسیر اشتباه گرفته می‌شود

شقاق یک پارگی کوچک در لبهٔ مقعد است که آن هم خون قرمز روشن می‌دهد. فرقش در درد است: درد شقاق تیز است، موقع دفع مثل بریدن حس می‌شود و ممکن است تا چند ساعت بعد بسوزد.^۵

بیشتر موارد در خانه بهتر می‌شوند، ولی خونریزی از مقعد علامتی نیست که خودتان تشخیصش را بدهید. شقاق، التهاب روده و سرطان روده هم می‌توانند همین نشانه را داشته باشند.^۲

علت بواسیر تقریباً همیشه فشار است: فشاری که یبوست، زورزدن و نشستن طولانی به رگ‌های مقعد می‌آورد.

هر چیزی که فشار داخل شکم و رگ‌های لگن را بالا ببرد، این بالشتک‌ها را متورم می‌کند.^۲

یبوست مزمن و زورزدن هنگام دفع در صدر فهرست است، و بعد عادت آشنای نشستن طولانی روی توالت با گوشی در دست.^۱ اسهال مزمن، غذای کم‌فیبر با نان سفید زیاد و سبزی کم، بلندکردن مکرر بار سنگین و اضافه‌وزن هم همین فشار را بالا می‌برند.^۴

سن هم بی‌تقصیر نیست: بعد از ۵۰ سالگی بافتی که این رگ‌ها را سر جای‌شان نگه می‌دارد، شل‌تر می‌شود.^۲ بارداری هم که حساب جداگانه‌ای دارد و پایین‌تر به آن می‌رسیم.

داروهایی که با یبوست بواسیر را بدتر می‌کنند

یبوست گاهی عارضهٔ یک داروست و بی‌سروصدا بواسیر را تشدید می‌کند.^۷ مسکن‌های مخدر و کدئین‌دار شناخته‌شده‌ترین‌شان هستند، و مکمل آهن، آنتی‌اسیدهای آلومینیوم‌دار و کلسیم‌دار، بعضی داروهای فشار خون (مسدودکننده‌های کانال کلسیم)، بعضی ضدافسردگی‌ها و داروهای ضدتشنج هم می‌توانند همین کار را بکنند.^۸

اگر یکی از این‌ها را با نسخه مصرف می‌کنید، خودتان قطعش نکنید. با پزشک یا داروساز دربارهٔ جایگزین یا یک ملین مناسب صحبت کنید.^۷

بواسیر و یبوست؛ یک دور باطل

بواسیر و یبوست مثل دو همدست کار می‌کنند. یبوست زور می‌آورد، زور رگ را باد می‌کند، درد باعث می‌شود دفع را عقب بیندازید و مدفوع سفت‌تر می‌شود.

برای شکستن این دور باید از سمت یبوست وارد شد. ستون اصلی درمان فیبر و آب است، نه پماد. اگر یبوست مزمن دارید، راهنمای قرص پروبیوتیک هم نشان می‌دهد این مکمل‌ها برای یبوست کجا کمک می‌کنند و کجا نه.

بواسیر در زنان و بواسیر در بارداری

بواسیر در زنان به‌خصوص در بارداری و هفته‌های بعد از زایمان شایع است. رحم بزرگ‌شده روی رگ‌های لگن فشار می‌آورد، هورمون‌های بارداری روده را تنبل‌تر می‌کنند و یبوست هم معمولاً اضافه می‌شود.^۹

خبر خوب این است که این تورم‌ها بیشتر وقت‌ها بعد از زایمان کوچک‌تر می‌شوند. در بارداری هیچ پماد، شیاف یا داروی گیاهی‌ای را بدون مشورت با پزشک، ماما یا داروساز شروع نکنید.^۹

بواسیر در کودکان

در بچه‌های کوچک، خون روی مدفوع بیشتر وقت‌ها از شقاق است که با یبوست پیش می‌آید.^۵ هر خونریزی از مقعد در کودک را به پزشک نشان دهید.

اگر از معاینه خجالت می‌کشید، بدانید که برای پزشک این یکی از روزمره‌ترین معاینه‌هاست. تشخیص بواسیر معمولاً چند دقیقه بیشتر طول نمی‌کشد.

پزشک اول دربارهٔ غذا، عادت دستشویی، یبوست و داروهای ملین سؤال می‌کند.^۱۰ بعد ناحیهٔ اطراف مقعد را نگاه می‌کند تا تودهٔ خارجی، لخته یا شقاق را ببیند.^۱۰

برای نوع داخلی معمولاً معاینهٔ انگشتی با دستکش و ژل انجام می‌شود که کمی ناخوشایند است، ولی درد زیادی ندارد.^۱۰ اگر لازم باشد، پزشک با یک لولهٔ کوتاه و چراغ‌دار به نام آنوسکوپ داخل مقعد را می‌بیند.^۱۰

کی کولونوسکوپی لازم است؟

اگر سن، رنگ خون یا علائم دیگر به بیماری روده مشکوک باشد، پزشک کولونوسکوپی پیشنهاد می‌کند. هدف این است که بیماری دیگری پشت خونریزی پنهان نماند.^۳

بیشتر آدم‌ها با درمان خانگی و دارویی خوب می‌شوند و فقط عدهٔ کمی به مطب یا اتاق عمل می‌رسند.

درمان بواسیر مثل یک پلکان است و از پلهٔ اول شروع می‌شود.^۳

درمان خانگی بواسیر

درمان خانگی بواسیر روی دو چیز تمرکز دارد: نرم‌کردن مدفوع و آرام‌کردن ناحیه. حتی اگر بعداً درمان دیگری لازم شد، این کارها را ادامه بدهید:^۴۶

• فیبر را کم‌کم بالا ببرید: میوه با پوست، سبزی، حبوبات، نان سبوس‌دار و جو دوسر.
• روزانه آب و مایعات کافی بنوشید تا فیبر کارش را درست انجام دهد.
• وقتی احساس دفع دارید، آن را عقب نیندازید و روی توالت معطل نمانید.
• روزی چند بار در لگن آب ولرم بنشینید؛ ده دقیقه نشستن با یک پادکست، درد و خارش را آرام می‌کند.
• برای درد، کیسهٔ یخ پیچیده در حوله را چند دقیقه روی ناحیه بگذارید.
• ناحیه را با آب بشویید و به‌جای مالیدن، آرام خشک کنید.

در یک مرور سیستماتیک، فیبر خوراکی خطر ادامهٔ خونریزی بواسیر را حدود نصف کرد.^۱۱ اگر غذای روزانه فیبر کافی ندارد، پودرهای فیبر مثل پسیلیوم (اسفرزه) کمک می‌کنند؛ آن‌ها را با یک لیوان کامل آب بخورید.^۶

اگر داروی دیگری مصرف می‌کنید یا مشکل بلع دارید، قبل از شروع پودر فیبر با داروساز مشورت کنید. ملین‌های اسموتیک مثل لاکتولوز و پلی‌اتیلن‌گلیکول هم طبق دستور برچسب کمک می‌کنند، ولی NHS می‌گوید ملین‌ها را فقط کوتاه‌مدت مصرف کنید.^۷

پماد بواسیر و شیاف بواسیر

در داروخانه پماد بواسیر و شیاف‌های زیادی هست. بیشترشان یک بی‌حس‌کنندهٔ موضعی مثل لیدوکائین، یک کورتون ضعیف مثل هیدروکورتیزون، یا موادی برای کم‌کردن تورم و خارش دارند.^۶

این داروها درد و خارش را آرام می‌کنند، ولی خود رگ متورم را از بین نمی‌برند. پمادهای کورتون‌دار را بیشتر از یک هفته بدون نظر پزشک استفاده نکنید، چون پوست نازک این ناحیه را نازک‌تر و حساس‌تر می‌کنند.^۴

برای درد، استامینوفن انتخاب امن‌تری است. اگر بواسیر خونریزی دارد، ایبوپروفن نخورید و از مسکن‌های کدئین‌دار هم دوری کنید، چون یبوست را بدتر می‌کنند.^۴

ناپروکسن هم مثل ایبوپروفن ضدالتهاب است و در خونریزی همین احتیاط را می‌خواهد (راهنمای ناپروکسن).

مقایسهٔ کامل مسکن‌ها را در راهنمای بی‌ضررترین قرص مسکن آورده‌ایم. پمادهای گیاهی و سنتی هم در بازار زیادند، ولی شواهد کمی پشت بیشترشان هست و بعضی پوست حساس این ناحیه را تحریک می‌کنند.

قرص بواسیر و داروهای خوراکی

داروهای فلاونوئیدی (ونوتونیک‌ها) مثل دیوسمین و هسپریدین در ایران به‌عنوان قرص بواسیر زیاد تجویز می‌شوند. یک مرور کاکرین فایدهٔ احتمالی آن‌ها را برای خونریزی و علائم نشان داد، ولی مطالعات کیفیت محدودی داشتند و هنوز به پژوهش‌های بهتری نیاز است.^۱۲

این داروی بواسیر را طبق تجویز پزشک و دوز برچسب مصرف کنید و خودسرانه طولانی‌اش نکنید. اگر چند روز بعد هنوز خون می‌آید، باید دوباره معاینه شوید.

درمان بواسیر در مطب

اگر نوع داخلی با درمان خانگی و دارویی خوب نشد، پزشک چند روش سرپایی دارد. در این روش‌ها بیمار بیدار است و معمولاً همان روز به خانه برمی‌گردد.^۶۳

رایج‌ترین روش، بستن با حلقهٔ لاستیکی (باند لیگاسیون) برای درجهٔ ۱ تا ۳ است: حلقه خون‌رسانی را قطع می‌کند و بافت متورم حدود یک هفته بعد می‌افتد.^۶ اسکلروتراپی (تزریق محلول) و انعقاد با نور مادون‌قرمز یا جریان برق هم با ساختن بافت جوشگاهی، توده را کوچک می‌کنند.^۶

کمی خونریزی در روزهایی که حلقه می‌افتد، طبیعی است. ولی اگر بعد از این روش‌ها تب کردید، دردتان مدام بیشتر شد یا نتوانستید ادرار کنید، فوری به پزشک مراجعه کنید.^۳

جراحی بواسیر و لیزر

جراحی بواسیر برای توده‌های بزرگ، بواسیر بیرون زدهٔ درجهٔ ۳ و ۴، یا وقتی بقیهٔ روش‌ها جواب نداده‌اند انجام می‌شود. جراحی کلاسیک (همورویدکتومی) کمترین احتمال برگشت را دارد، ولی دوران نقاهتش دردناک‌تر است.^۳

روش استپلر درد کمتری دارد، ولی احتمال برگشت و نیاز به درمان دوباره در آن بیشتر است. برای لیزر بواسیر هم شواهد هنوز محدود است؛ انتخاب روش به درجهٔ بیماری و نظر جراح بستگی دارد، نه به تبلیغ کلینیک‌ها.^۳

بواسیر به سرطان تبدیل نمی‌شود و در بیشتر آدم‌ها خطرناک نیست، ولی اگر رها شود چند عارضه ممکن است پیش بیاید.^۱

شایع‌ترینش بواسیر ترومبوزه است: لخته‌ای در نوع خارجی که یک تودهٔ کبود و بسیار دردناک می‌سازد. اگر در حدود ۷۲ ساعت اول به پزشک برسید، او گاهی با یک جراحی کوچک سرپایی تودهٔ لخته‌شده را برمی‌دارد.^۳

بعد از این زمان، معمولاً درمان با دارو و مراقبت در خانه کافی است و درد کم‌کم فروکش می‌کند.^۳

بعد از جذب لخته ممکن است یک زائدهٔ پوستی کوچک بماند. زخم روی تودهٔ خارجی هم گاهی عفونی می‌شود.^۱

خطرناک‌تر از همه، گیرکردن بواسیر بیرون زده است: عضلهٔ مقعد خون‌رسانی آن را قطع می‌کند و دردی شدید می‌سازد که رسیدگی فوری لازم دارد.^۱

خونریزی کم ولی مداوم در طول ماه‌ها هم می‌تواند به کم‌خونی برسد.^۱ اگر خسته و رنگ‌پریده‌اید، آزمایش خون بدهید؛ بعد از تشخیص، راهنمای انتخاب قرص آهن به کارتان می‌آید.

بهترین کار این است که بواسیر اصلاً برنگردد، و راهش همان عادت‌های ساده‌ای است که شاید از مادربزرگ‌ها هم شنیده باشید: سبزی بیشتر، نان سبوس‌دار و آب. فیبر روزانه در صدر است؛ حدود ۱۴ گرم به‌ازای هر ۱۰۰۰ کالری، یعنی برای بیشتر بزرگسالان ۲۵ تا ۳۰ گرم در روز.^۱۳

برای این‌که تصوری از این عدد داشته باشید، ببینید چند غذای آشنا چقدر فیبر دارند:

آب کافی بنوشید، چون فیبر بدون آب خودش می‌تواند یبوست بدهد. NHS توصیه می‌کند الکل و نوشیدنی‌های کافئین‌دار را زیاد مصرف نکنید.^۴

پیاده‌روی روزانه حرکت روده را بهتر می‌کند. موقع بلندکردن بار سنگین نفس‌تان را حبس نکنید، و در توالت فرنگی، یک چهارپایهٔ کوچک زیر پا برای بعضی‌ها دفع را راحت‌تر می‌کند.

دفعهٔ بعد که در همان جمع دوستانه کسی یواشکی از بواسیر گفت، شما جوابش را می‌دانید: یک بیماری شایع و درمان‌پذیر که با چند عادت ساده عقب می‌نشیند. فقط خونریزی را جدی بگیرید و یک بار به پزشک نشانش دهید.