زونا

مریم شصت‌ساله است و یک صبح متوجه می‌شود زیر سینهٔ چپش مثل جای سوختگی می‌سوزد. چیزی دیده نمی‌شود، فقط پیراهن که بخورد، پوستش تیر می‌کشد.

دو روز بعد، روی همان نقطه یک نوار قرمز با تاول‌های ریز بیرون می‌زند. دخترش می‌گوید «مامان، این زوناست»؛ مریم که هیچ‌وقت چنین چیزی نشنیده، می‌پرسد چرا فقط یک طرف.

اسم «زونا» از واژهٔ یونانی «زونه» آمده، یعنی کمربند. پزشک‌های قدیم بیمارانی را می‌دیدند که یک نوار سرخ و تاول‌دار، مثل نیمی از یک کمربند، دور یک طرف تنه‌شان پیچیده بود.

زونا (هرپس زوستر) را از کسی نمی‌گیرید؛ از خودتان است. زونا یعنی بیدارشدن دوبارهٔ ویروس آبله‌مرغان که از کودکی در ریشهٔ عصب‌ها خوابیده بوده.^۳

بیشتر ما در بچگی آبله‌مرغان گرفته‌ایم و فکر می‌کنیم ماجرا همان‌جا تمام شد. ولی ویروس از بدن بیرون نمی‌رود؛ در گره‌های عصبی کنار نخاع پنهان می‌شود و گاهی، ده‌ها سال بعد، از همان مسیر عصب راه می‌افتد و به پوست می‌رسد.

چرا زونا فقط یک طرف بدن را می‌گیرد؟

هر عصب حسی، یک نوار مشخص از پوست را در یک طرف بدن پوشش می‌دهد. ویروس وقتی بیدار می‌شود، فقط در یکی از همین عصب‌ها راه می‌افتد؛ برای همین بثورات زونا به شکل یک نوار در یک طرف بدن درمی‌آید.^۲

بیشتر وقت‌ها این نوار روی قفسهٔ سینه، شکم یا پشت است، ولی هر جای بدن، از جمله صورت، چشم و ناحیهٔ تناسلی هم ممکن است درگیر شود.^۲ جوش‌هایی که هر دو طرف بدن را گرفته باشد، به احتمال زیاد زونا نیست؛ مگر این‌که ایمنی بدن خیلی ضعیف باشد.^۲

علائم زونا معمولاً پیش از دیده‌شدن هر جوشی شروع می‌شود. اولین نشانه گزگز، سوزش یا دردی است که در یک ناحیه از پوست حس می‌شود، گاهی همراه با سردرد یا بی‌حالی.^۲

چند روز بعد، روی همان ناحیه لکه‌های قرمز ظاهر می‌شود که به تاول‌های پرآب و خارش‌دار تبدیل می‌شوند.^۲ چند روز بعدتر تاول‌ها خشک می‌شوند و دلمه می‌بندند.^۲

نمایش تصویر بالینیعکس واقعی از ضایعه

زونا بدون بثورات

در موارد کم، زونا فقط با درد یک‌طرفه خودش را نشان می‌دهد و هیچ بثوراتی ظاهر نمی‌شود.^۲ همین باعث می‌شود گاهی با دردهای دیگر، مثل درد قلبی، سنگ کلیه یا درد ستون فقرات، اشتباه گرفته شود.

زونای چشم و صورت

اگر زونا عصب پیشانی و چشم را بگیرد، بثورات روی پیشانی، پلک یا نوک بینی دیده می‌شود. چشم ممکن است قرمز و دردناک شود و دید تار شود.^۲

نمایش تصویر بالینیعکس واقعی از ضایعه

زونا گاهی عصب صورت را هم درگیر می‌کند و باعث ضعف یک طرف صورت، درد گوش و مشکل شنوایی می‌شود؛ به این حالت سندرم رمزی هانت می‌گویند.^۲

اگر گزگز یک‌طرفه و جوش‌های تازه دارید، همین امروز یا فردا نزد پزشک بروید؛ نه بعد از یک هفته.

مهلت دارو کوتاه است، پس این فهرست را از فوری‌ترین وضعیت به کم‌خطرترین چیده‌ایم.

علت زونا همیشه یک چیز است: ویروس واریسلا زوستر که پیش‌تر با آبله‌مرغان وارد بدن شده است.^۱ کسی که هرگز آبله‌مرغان نگرفته و واکسنش را هم نزده، زونا نمی‌گیرد؛ ولی می‌تواند از مایع تاول یک بیمار زونایی، آبله‌مرغان بگیرد.^۱

ویروس چرا بعد از سال‌ها بیدار می‌شود؟ وقتی نگهبان بدن، یعنی ایمنی، ضعیف‌تر می‌شود: با سن، بیماری یا دارو.

عوامل خطر زونا

مهم‌ترین عامل خطر زونا سن است و خطر بعد از ۵۰ سالگی پیدا و بالا می‌رود.^۳

بیماری‌های ضعیف‌کنندهٔ ایمنی، مثل سرطان خون و لنفوم، ایدز و پیوند عضو، هم خطر را زیاد می‌کنند؛ داروهایی مثل کورتون خوراکی طولانی‌مدت و داروهای سرکوب‌کنندهٔ ایمنی هم همین‌طور.^۳

زونا در جوان‌ها و حتی بچه‌ها هم دیده می‌شود، ولی کمتر و معمولاً خفیف‌تر. اگر در سن کم زونا گرفته‌اید، پزشک ممکن است دنبال علتی برای ضعف ایمنی بگردد.

آیا زونا مسری است؟

خود زونا از کسی به کسی منتقل نمی‌شود. ولی ویروس داخل تاول‌ها، تا وقتی تاول‌ها خشک نشده‌اند، می‌تواند به آدمی که ایمنی آبله‌مرغان ندارد، آبله‌مرغان بدهد.^۱۲

برای همین، تا وقتی تاول‌ها ترشح دارند، آن‌ها را بپوشانید و از سه گروه دور بمانید: زن باردار بدون سابقهٔ آبله‌مرغان، نوزاد زیر یک ماه، و فرد با ایمنی ضعیف.^۲ اگر تاول‌ها ترشح دارند و نمی‌شود آن‌ها را پوشاند، تا خشک‌شدنش سر کار یا مدرسه نروید.^۲

تشخیص زونا بیشتر وقت‌ها با یک معاینهٔ ساده انجام می‌شود. شکل یک‌طرفه و نواری بثورات، همراه با دردی که پیش از آن آمده، برای پزشک بسیار گویاست.^۳

اگر علائم زونا شکل معمولی نداشته باشد، یا بیمار ایمنی ضعیفی داشته باشد، پزشک از مایع تاول نمونه می‌گیرد. آزمایش PCR این نمونه ویروس را با دقت بالا پیدا می‌کند.^۳

در زونای چشم، معاینهٔ چشم‌پزشک لازم است تا قرنیه و بخش‌های داخلی چشم بررسی شوند.^۳

درمان زونا سه هدف دارد: کوتاه‌کردن دورهٔ بیماری، کم‌کردن درد، و پیشگیری از عوارض، به‌خصوص درد ماندگار.^۲

داروی ضدویروس زونا

مریم روز سوم با دخترش سراغ داروخانه می‌رود. داروساز نگاهی می‌اندازد و می‌گوید باید همین امروز نزد پزشک برود تا نسخه بگیرد، چون مهلت دارو دارد تمام می‌شود؛ مریم همان شب اولین قرص را می‌خورد.

سه داروی اصلی ضدویروس برای زونا آسیکلوویر، والاسیکلوویر و فام‌سیکلوویر هستند.^۳ مهلت اثر این داروها همان ۷۲ ساعت اول بعد از ظاهرشدن جوش‌هاست.^۳

همهٔ بیماران زونایی دارو لازم ندارند. برای جوش‌های کم و خفیف روی تنه در آدم سالم، گاهی دارو لازم نیست؛ ولی ایمنی ضعیف، درد یا جوش‌های متوسط تا شدید، و زونای صورت و چشم دارو می‌خواهد.^۲

دوز و مدت این داروها را پزشک بر اساس سن، وزن و کار کلیه تعیین می‌کند. دوره را کامل کنید، حتی اگر زودتر بهتر شدید، و در بیماری کلیه حتماً این موضوع را به پزشک بگویید.

مسکن برای درد زونا

برای درد خفیف تا متوسط، استامینوفن انتخاب اول است؛^۲ مقدار و حداکثر روزانه‌اش را از روی برگهٔ داروی همان برند بخوانید و با داروهای سرماخوردگی که استامینوفن دارند هم‌زمان نخورید.

مسکن‌های ضدالتهاب مثل ایبوپروفن و ناپروکسن را فقط کوتاه‌مدت و طبق نظر پزشک یا داروساز مصرف کنید، مخصوصاً اگر معده، کلیه یا داروی دیگری دارید؛ مقایسهٔ این داروها در راهنمای بی‌ضررترین قرص مسکن آمده است.

اگر درد شدید است یا از جنس درد عصبی (سوزشی، برقی) است، پزشک ممکن است داروهای درد عصبی مثل گاباپنتین، پره‌گابالین یا آمی‌تریپتیلین تجویز کند.^۴ این داروها خواب‌آلودگی و سرگیجه می‌دهند و با دوز کم شروع می‌شوند؛ بدون نظر پزشک قطع یا زیاد نشوند.^۴

مراقبت از زونا در خانه

این کارها کنار دارو، روزهای بیماری را قابل‌تحمل‌تر می‌کنند:^۲

• تاول‌ها را تمیز و خشک نگه دارید تا عفونت نکند.
• لباس گشاد و نخی بپوشید و از پارچه‌های زبر دوری کنید.
• چند بار در روز کمپرس سرد بگذارید؛ مثلاً کیسهٔ یخ پیچیده در حوله یا یک پارچهٔ خیس.
• اگر پانسمان می‌گذارید، از نوعی استفاده کنید که به زخم نچسبد.

بیشتر آدم‌ها بدون هیچ مشکلی از زونا خوب می‌شوند. ولی چند عارضه را بهتر است بشناسید، چون بعضی‌شان با درمان زونا در زمان مناسب قابل پیشگیری‌اند.^۲

نورالژی پس از زونا؛ دردی که می‌ماند

شایع‌ترین عارضهٔ زونا نورالژی پس از زوناست: دردی که هفته‌ها تا ماه‌ها بعد از خوب‌شدن بثورات در همان ناحیه می‌ماند.^۱ این درد می‌تواند سوزشی، تیر کشنده یا آن‌قدر حساس باشد که حتی تماس لباس یا ملحفه اذیت کند.^۴

این عارضه در سالمندان و در کسانی که زونای شدیدتر و گسترده‌تری داشته‌اند، بیشتر است.^۴ بهبودش ممکن است از چند ماه تا بیشتر از یک سال طول بکشد، ولی با داروهای درد عصبی و چسب لیدوکائین معمولاً کنترل می‌شود.^۴

عوارض دیگر زونا

زونای چشم اگر درمان نشود، می‌تواند به قرنیه آسیب بزند و حتی باعث کاهش دید شود.^۱ سندرم رمزی هانت ممکن است ضعف صورت یا کم‌شنوایی ماندگار به جا بگذارد.^۲

تاول‌ها ممکن است عفونت باکتریایی بگیرند و به آنتی‌بیوتیک نیاز پیدا کنند. بعد از بهبود هم گاهی جای زخم یا تغییر رنگ پوست می‌ماند.^۲

کم‌شنوایی، کم‌بینایی، التهاب مغز و ذات‌الریه هم از عوارض شناخته‌شده‌اند.^۳ در افراد با ایمنی خیلی ضعیف، ویروس ممکن است در بدن پخش شود؛ این وضعیت جدی است و درمان بیمارستانی لازم دارد.

زونا در بارداری

اگر باردار هستید و فکر می‌کنید زونا گرفته‌اید، همان روز با پزشک مشورت کنید تا دربارهٔ درمان تصمیم بگیرد؛ NHS این وضعیت را جزو موارد فوری می‌داند.^۲

مؤثرترین راه پیشگیری از زونا، واکسن است. CDC دو نوبت واکسن نوترکیب زونا (شینگریکس) را برای همهٔ بزرگسالان ۵۰ سال به بالا، و برای بزرگسالان ۱۹ سال به بالا با ایمنی ضعیف توصیه می‌کند.^۳

در یک کارآزمایی بزرگ روی بیش از ۱۵ هزار نفر بالای ۵۰ سال، این واکسن حدود ۹۷ درصد جلوی زونا را گرفت.^۵ در تحلیل همان کارآزمایی‌ها، عوارض دیگر زونا، غیر از درد ماندگار، هم حدود ۹۴ درصد کمتر شد؛ ولی چون این عوارض کم بودند، عدد دقیقش قطعی نیست.^۶

درد و تورم محل تزریق، خستگی و تب خفیف یکی دو روز بعد از تزریق شایع است و معمولاً خودش برطرف می‌شود.^۵ زونا می‌تواند برگردد،^۳ پس دربارهٔ واکسن زونا بعد از یک بار ابتلا هم با پزشک‌تان صحبت کنید؛ زمان تزریق را او تعیین می‌کند.

در آن کارآزمایی دو نوبت تزریق شد، به فاصلهٔ دو ماه.^۵ اگر به واکسن یا یکی از اجزایش حساسیت شدید داشته‌اید، یا هنگام تزریق تب و بیماری حاد دارید، پیش از تزریق به پزشک بگویید.

واکسن آبله‌مرغان در کودکی هم، با جلوگیری از آلودگی اولیه به ویروس، خطر زونا را در آینده کم می‌کند. بقیهٔ کارها، مثل خواب کافی و کنترل بیماری‌هایی که ایمنی را ضعیف می‌کنند، به سلامت کلی کمک می‌کنند ولی جای واکسن را نمی‌گیرند.

مریم سه هفته بعد دوباره صبح‌ها بی‌سوزش لباس می‌پوشد. در ویزیت آخر از پزشکش دربارهٔ واکسن می‌پرسد.

و به دخترش گفته: اگر یک روز گزگز یک‌طرفه حس کردی، منتظر جوش نمان.

پزشک‌های قدیم که اسم «کمربند» را روی زونا گذاشتند، فقط می‌توانستند نوار سرخ را تماشا کنند و منتظر بمانند. ما امروز دست‌کم دو چیز داریم که آن‌ها نداشتند: دارویی که اگر زود برسد جلوی ماجرا را می‌گیرد، و واکسنی که اصلاً نمی‌گذارد شروع شود.