ایدز

لیلا سی‌وسه ساله است و ده هفته باردار. در آزمایش‌های اول بارداری، کنار قند و تیروئید، آزمایش ایدز هم نوشته شده بود و او بی‌خیال تیکش زده بود.

جواب که آمد، پزشک آرام گفت باید یک آزمایش تأییدی هم بدهد. لیلا آن شب تا صبح در گوشی «ایدز یعنی مرگ؟» را جستجو کرد.

اچ آی وی ویروسی است که دستگاه ایمنی را ضعیف می‌کند و خطر بیماری‌های جدی را بالا می‌برد.^۱ این ویروس گلبول‌های سفید را هدف می‌گیرد، برای همین بدن در برابر سل، عفونت‌ها و بعضی سرطان‌ها بی‌دفاع‌تر می‌شود.^۲

ایدز، یعنی سندرم نقص ایمنی اکتسابی، به معنای دقیق اسم مجموعه‌ای از بیماری‌های جدی است که در مرحلهٔ پیشرفتهٔ عفونت درمان‌نشده پیش می‌آید.^۱ ولی در گفت‌وگوی روزمره مردم به کل این عفونت می‌گویند ایدز، و در این صفحه هم هر جا منظور مرحلهٔ آخر باشد، می‌نویسیم «مرحلهٔ پیشرفته».

ایدز با اچ آی وی چه فرقی دارد؟

اچ آی وی اسم ویروس است و ایدز به معنای دقیق، اسم مرحلهٔ پیشرفتهٔ بیماری.^۱ این مرحله یعنی وقتی شمار سلول‌های ایمنی سی‌دی‌۴ به زیر ۲۰۰ برسد یا بیماری‌های جدی ناشی از ضعف ایمنی پیدا شود.^۲

با درمان به‌موقع، بیشتر مبتلایان هرگز به مرحلهٔ پیشرفته نمی‌رسند.^۱ بدون درمان، ویروس معمولاً بعد از سال‌ها کار را به آن‌جا می‌رساند.^۲

علائم ایدز در هر کس فرق می‌کند؛ بعضی دو تا شش هفته بعد از ابتلا یک بیماری کوتاه شبیه آنفلوانزا می‌گیرند و بعد ممکن است سال‌ها هیچ علامتی نداشته باشند.^۱

علائم اولیه ایدز

علائم اولیه ایدز معمولاً گلودرد، تب، تورم غدد لنفاوی، درد عضله، خستگی و بثورات پوستی است.^۱ سردرد هم ممکن است باشد و بعضی در هفته‌های اول هیچ علامتی ندارند.^۲

این علائم را خیلی از بیماری‌های معمولی هم می‌دهند، پس از روی علائم نمی‌شود این عفونت را تشخیص داد.^۱ تنها راه دانستن، آزمایش است.

علائم بعدی و دورهٔ بی‌علامت

ویروس در چند ماه اول راحت‌تر منتقل می‌شود، ولی خیلی‌ها تا سال‌ها بعد از ابتلایشان خبر ندارند.^۲ با ضعیف‌تر شدن ایمنی، تورم غدد لنفاوی، کاهش وزن، تب، اسهال و سرفه پیدا می‌شود.^۲

ایدز در زنان

علائم ایدز در زنان با مردان فرق اساسی ندارد. چیزی که برای زنان فرق می‌کند بارداری است: زن مبتلا با درمان منظم می‌تواند بچهٔ سالم به دنیا بیاورد.^۴

اگر در ۷۲ ساعت گذشته ممکن است تماس پرخطر داشته باشید، همین حالا به اورژانس بیمارستان بروید؛ برای داروی پیشگیری پس از تماس هر ساعت مهم است.^۱۳

این دارو باید هرچه زودتر و حداکثر تا ۷۲ ساعت بعد از تماس شروع شود.^۳ اگر بیشتر گذشته، برای آزمایش ایدز به پزشک یا مرکز مشاورهٔ بیماری‌های رفتاری بروید.^۱

آزمایش ایدز چطور انجام می‌شود؟

آزمایش با خون سر انگشت یا بزاق انجام می‌شود و جواب آزمایش سریع همان روز آماده است.^۲ هیچ آزمایشی به‌تنهایی تشخیص قطعی نمی‌دهد و جواب مثبت باید با آزمایش تأییدی خون تکرار شود.^۱۲

دوره پنجره

بیشتر افراد تا ۲۸ روز بعد از ابتلا پادتن می‌سازند؛ در این دوره پنجره، آزمایش ممکن است منفی باشد ولی فرد ویروس را منتقل کند.^۲ بعضی آزمایش‌های سریع دیرتر از آزمایش آزمایشگاهی مثبت می‌شوند، پس زمان آزمایش تکراری را مشاور یا پزشک تعیین می‌کند.^۲

تست ایدز خانگی

تست ایدز خانگی با بزاق یا خون سر انگشت ظرف چند دقیقه جواب می‌دهد.^۱ کیت را از منبع مطمئن بخرید، مطمئن شوید برای خودآزمایی ساخته شده و بسته‌اش سالم است؛ جواب مثبت حتماً با آزمایش خون تأیید می‌شود.^۱

ویروس ایدز از راه خون، منی، ترشحات واژن و شیر مادر منتقل می‌شود؛ رابطهٔ جنسی بدون کاندوم و سرنگ مشترک شایع‌ترین راه‌ها هستند.^۱۲

ویروس از مادر مبتلا به نوزاد هم در بارداری، زایمان یا شیردهی می‌رسد.^۲ احتمالش وقتی بالاست که ویروس در خون مادر زیاد باشد.^۱

چه کسانی بیشتر در معرض خطرند؟

بیشترین خطر از رابطهٔ جنسی واژینال یا مقعدی بدون کاندوم و استفادهٔ مشترک از سرنگ و وسایل تزریق است.^۱۲ تزریق یا انتقال خون ناایمن و ابزار غیراستریل جراحی یا خال‌کوبی هم راه انتقال‌اند.^۲

برای کادر درمان، فرورفتن تصادفی سوزن خطر واقعی ولی بسیار کمی دارد.^۱ خون اهدایی سال‌هاست برای این ویروس آزمایش می‌شود و جایی که خون اهدایی آزمایش می‌شود، خطر انتقال خون بسیار کم است.^۱

ارتباط با عفونت‌های مقاربتی دیگر

داشتن یک عفونت مقاربتی دیگر مثل سیفلیس، تبخال تناسلی، کلامیدیا یا سوزاک خطر ابتلا به ایدز را بالا می‌برد.^۲ پس اگر نگران زگیل تناسلی یا عفونت مقاربتی دیگری هستید، همان موقع آزمایش ایدز را هم بخواهید.

کلامیدیا با آنتی‌بیوتیک‌هایی مثل آزیترومایسین یا داکسی‌سایکلین و طبق تجویز پزشک درمان می‌شود. این داروها روی خود ویروس هیچ اثری ندارند.

ایدز در ایران

در کرمان، بررسی همهٔ کسانی که در ۲۴ سال تشخیص گرفته بودند نشان داد سهم انتقال جنسی به حدود نصف و سهم زنان هم به نزدیک نصف رسیده است.^۵ این داده مال یک شهر است، ولی نشان می‌دهد ابتلا از راه رابطهٔ جنسی و در زنان رو به افزایش بوده است.

همان مطالعه نشان داد در سال‌های اخیر از هر سه بیمار تازه، تقریباً یکی وقتی تشخیص گرفته که ایمنی‌شان به‌شدت پایین آمده بود، یعنی خیلی دیر.^۵

تشخیص ایدز با آزمایش سریع شروع می‌شود و با آزمایش تأییدی کامل می‌شود.^۲ بعد از تأیید، پزشک شمار سلول‌های سی‌دی‌۴ و بار ویروسی، یعنی مقدار ویروس در خون، را می‌سنجد تا درمان را شروع کند.^۱۲

برای نوزادی که از مادر مبتلا به دنیا آمده، آزمایش پادتن تا ۱۸ ماهگی کافی نیست و باید خود ویروس را جستجو کرد.^۲

جواب تأییدی لیلا هم مثبت بود. برگه را تا کرد و در کیفش گذاشت، و تا خانه فقط به صدای ضربان جنین در سونوگرافی صبح فکر کرد.

شب که شوهرش آمد، برگه را روی میز گذاشت. او مدتی ساکت ماند، بعد دست لیلا را گرفت و فردایش خودش هم آزمایش داد؛ جوابش مثبت بود.

شریک‌های جنسی هر فرد مبتلا هم باید باخبر شوند و آزمایش بدهند.^۱۴

درمان قطعی ایدز هنوز وجود ندارد، ولی داروهای ضد رتروویروسی ویروس را آن‌قدر پایین می‌آورند که دیگر در خون قابل اندازه‌گیری نیست.^۱

درمان ضد رتروویروسی

درمان با قرص روزانه شروع می‌شود و معمولاً حدود ۶ ماه طول می‌کشد تا بار ویروسی به حد غیرقابل اندازه‌گیری برسد.^۱ بعضی بیماران بعداً به آمپول‌های طولانی‌اثر ضد رتروویروسی تغییر درمان می‌دهند.^۱

کسی که درمان مؤثر می‌گیرد و بار ویروسی غیرقابل اندازه‌گیری دارد، ویروس را از راه رابطهٔ جنسی منتقل نمی‌کند.^۱۲ این قاعده دربارهٔ سرنگ مشترک صدق نمی‌کند و جلوی عفونت‌های مقاربتی دیگر را هم نمی‌گیرد.

با این حال درمان ایدز هم سلامت خود فرد را حفظ می‌کند و هم پیشگیری است.^۲

داروهای ایدز و تداخل‌ها

داروهای ایدز با خیلی از داروهای دیگر تداخل دارند، از داروهای بدون نسخه تا مکمل‌ها و گیاهان دارویی.^۶ پیش از شروع درمان، فهرست همهٔ داروها، ویتامین‌ها و محصولات گیاهی را به پزشک و داروساز بدهید.^۶

دو تداخل رایج را بدانید. بعضی داروهای ایدز اثر قرص‌های هورمونی پیشگیری از بارداری را کم می‌کنند، و مکمل‌های آهن، کلسیم و منیزیم جذب بعضی از آن‌ها را پایین می‌آورند، پس فاصلهٔ مصرف را از داروساز بپرسید.^۶

ایدز و بارداری

پزشک لیلا از همان هفته درمان را شروع کرد و شوهرش هم دارو گرفت. اگر مادر در تمام بارداری، زایمان و شیردهی دارو را طبق تجویز بخورد، احتمال انتقال به نوزاد کمتر از ۱ درصد است.^۴

با مصرف منظم دارو زایمان طبیعی معمولاً بی‌خطر است؛ اگر ویروس درمان نشده یا بار ویروسی نزدیک زایمان بالای ۱۰۰۰ کپی در میلی‌لیتر یا نامعلوم باشد، سزارین کمک می‌کند.^۴ نوزاد هم باید ظرف ۶ ساعت بعد از تولد داروی ضد ویروس بگیرد.^۴

دربارهٔ شیردهی با پزشک عفونی تصمیم بگیرید، چون ویروس از شیر مادر هم منتقل می‌شود؛ تغذیه با شیر خشک این خطر را حذف می‌کند.^۲۴

ایدز اگر درمان نشود، دستگاه ایمنی را از کار می‌اندازد و راه را برای سل، ذات‌الریه، مننژیت و بعضی سرطان‌ها باز می‌کند.^۱۲

از عوارض شناخته‌شده سل، نوعی مننژیت قارچی، عفونت‌های شدید باکتریایی و سرطان‌هایی مثل لنفوم است.^۲ ویروس هپاتیت B و C را هم بدتر می‌کند.^۲

بیماری‌هایی که در ایمنی ضعیف شایع‌ترند، مثل زونا و عفونت قارچی، ممکن است در فرد مبتلا بیشتر یا شدیدتر دیده شوند. لیلا می‌گوید سخت‌ترین ماه، ماه اول بود؛ مشاوره، که بخشی از درمان ایدز است، کمکش کرد دوباره بخوابد.^۱

کاندوم مؤثرترین محافظ در برابر ایدز و دیگر عفونت‌های مقاربتی است؛ سرنگ مشترک ممنوع و آزمایش منظم هم بخش اصلی پیشگیری از ایدز است.^۱۲

در هر تماس جنسی کاندوم بگذارید و اگر لغزنده لازم است، از نوع آبی استفاده کنید، نه روغنی؛ روغن کاندوم را پاره می‌کند.^۱ سرنگ، سوزن و هیچ وسیلهٔ تزریقی را مشترک استفاده نکنید.^۱

اگر رفتار پرخطر دارید، منظم آزمایش ایدز و عفونت‌های مقاربتی بدهید.^۲ ختنه در مردان خطر را تا حدی کم می‌کند، ولی جای کاندوم را نمی‌گیرد.^۲

پیشگیری پس از تماس و پیش از تماس

پیشگیری پس از تماس دورهٔ ۲۸ روزهٔ داروست که باید ظرف ۷۲ ساعت شروع شود و فقط برای موارد اضطراری است.^۳ دوره را کامل کنید و داروها را خودسرانه قطع نکنید؛ در این مدت کاندوم بگذارید و در پایان آزمایش بدهید.^۳

پیشگیری پیش از تماس دارویی است که افراد سالمِ پرخطر قبل از تماس می‌خورند، به شکل قرص روزانه یا تزریق‌های فاصله‌دار.^۱۲ دسترسی به آن در ایران محدود است؛ دربارهٔ آن، و دربارهٔ آزمایش و درمان رایگان و محرمانه، از مرکز مشاورهٔ بیماری‌های رفتاری شهرتان بپرسید.

دختر لیلا حالا دو ساله است و آزمایش‌هایش منفی است. لیلا و شوهرش هر شب سر ساعت قرصشان را کنار هم می‌خورند، بار ویروسی هر دو غیرقابل اندازه‌گیری است، و لیلا می‌گوید ایدز برایش حالا یک بیماری مزمن است، مثل دیابت مادرش.