کم‌کاری تیروئید

کم کاری تیروئید بیماری‌ای است که در آن غدهٔ تیروئید کمتر از نیاز بدن هورمون می‌سازد، و چون این هورمون‌ها سرعت کار بدن را تنظیم می‌کنند، بسیاری از کارهای بدن کند می‌شوند.^۲۱

تیروئید غدهٔ کوچک پروانه‌ای‌شکلی است که جلوی گردن، درست بالای محل به هم رسیدن استخوان‌های ترقوه قرار دارد.^۲۵ هورمون‌های این غده تعیین می‌کنند هر سلول بدن انرژی را چطور مصرف کند، پس تقریباً روی همهٔ اندام‌ها، حتی ضربان قلب، اثر می‌گذارند.^۲ وقتی این هورمون‌ها کم شوند، بدن مثل موتوری که دورش پایین آمده، کند کار می‌کند.^۲

بررسی‌ها نشان می‌دهند نزدیک ۵ نفر از هر ۱۰۰ نفر بالای ۱۲ سال در آمریکا این بیماری را دارند، هرچند بیشترشان نوع خفیف با علائم کم دارند.^۲ آمار مشابهی برای همهٔ بزرگسالان ایرانی در دست نیست، ولی چنان‌که در ادامه می‌بینید، این بیماری در زنان باردار و نوزادان ایرانی کم نیست.^۷۶

زنان خیلی بیشتر از مردان مبتلا می‌شوند و این بیماری در افراد بالای ۶۰ سال هم شایع‌تر است، ولی هر کسی، حتی نوزاد، ممکن است به آن دچار شود.^۲۱

هورمون TSH چیست و چرا مهم است؟

تیروئید خودسر کار نمی‌کند و غدهٔ هیپوفیز در مغز با هورمونی به نام «هورمون محرک تیروئید» یا TSH به آن فرمان می‌دهد.^۸۵ وقتی تیروئید کم‌کار شود، هیپوفیز برای جبران TSH بیشتری می‌فرستد، انگار مغز صدایش را بلندتر می‌کند تا تیروئید را به کار بیندازد، و به همین دلیل بالا بودن TSH در آزمایش خون مهم‌ترین نشانهٔ کم‌کاری است.^۸۳

کم‌کاری بالینی و تحت بالینی

در کم‌کاری آشکار، که به آن «بالینی» هم می‌گویند، TSH بالاست و تیروکسین یا T4، یعنی خود هورمون تیروئید در خون، پایین است.^۵ در کم‌کاری «تحت بالینی» اما TSH کمی بالاتر از محدودهٔ طبیعی است ولی T4 هنوز طبیعی است.^۳ در این حالت پزشک بسته به عدد TSH، علائم و سن تصمیم می‌گیرد درمان لازم است یا فقط باید آزمایش را تکرار کرد.^۳

علائم کم کاری تیروئید آهسته و طی ماه‌ها یا حتی سال‌ها پیدا می‌شوند و شایع‌ترینشان خستگی شدید، سرمایی بودن، افزایش وزن و یبوست است.^۱۲

بیشتر مبتلایان اول حس می‌کنند همیشه خسته‌اند و وقتی دیگران با یک پیراهن نازک راحت‌اند، آن‌ها لباس گرم می‌پوشند.^۵ پوست خشک، موهای خشک و نازک یا ریزش مو، ناخن‌های شکننده، درد مفاصل و عضلات و کندی ضربان قلب هم از نشانه‌های دیگری هستند که ممکن است ببینید.^۲۵

کم‌کاری روی ذهن و خلق هم اثر می‌گذارد، و خیلی از مبتلایان می‌گویند تمرکز کردن و واضح فکر کردن برایشان سخت شده یا غمگین و افسرده‌اند.^۱ صدای گرفته و خشن هم ممکن است پیدا شود، و چون همهٔ این علائم بی‌سروصدا می‌آیند، خیلی‌ها آن‌ها را به حساب کار زیاد یا بالا رفتن سن می‌گذارند.^۱۲

کم کاری تیروئید باعث چاقی می‌شود؟

بله، افزایش وزن از علائم شایع این بیماری است، چون وقتی هورمون کم است، بدن انرژی را کندتر مصرف می‌کند.^۱۲ ولی لووتیروکسین قرص لاغری نیست و فقط کمبود هورمون را جبران می‌کند.^۴۲ خستگی و چاقی هم آن‌قدر علت‌های دیگر دارند که دیدن آن‌ها به‌تنهایی به این معنا نیست که حتماً تیروئیدتان مشکل دارد، و فقط آزمایش خون این را روشن می‌کند.^۲

علائم کم کاری تیروئید در زنان

علائم کم کاری تیروئید در زنان همان خستگی، سرمایی بودن و افزایش وزن است، ولی قاعدگی هم ممکن است سنگین‌تر یا نامنظم شود و باردار شدن سخت‌تر شود.^۱۲ به همین دلیل پزشک معمولاً تیروئید زنانی را که در باردار شدن مشکل دارند آزمایش می‌کند.^۲

علائم دیررس

اگر کم‌کاری سال‌ها درمان نشود، علائم دیررس‌تری مثل پف صورت، دست و پا، کند شدن حرف زدن، ضخیم شدن پوست، نازک شدن ابروها و کم شدن حس چشایی و بویایی پیدا می‌شود.^۵ اگر دمای بدن پایین بیاید و ضربان قلب کند شود، معمولاً بیماری مدت‌هاست درمان نشده و باید زودتر پیش پزشک رفت.^۵

علائم در نوزادان

بیشتر نوزادانی که کم‌کاری مادرزادی دارند در روزهای اول هیچ علامتی ندارند، چون کمبود هورمونشان خفیف است.^۹ نوزادی که نوع شدید دارد ممکن است خوب شیر نخورد، خواب‌آلود و شل باشد، یبوست داشته باشد و گریه‌اش خشن باشد.^۹ زردی نوزادی هم ممکن است پیدا شود، ولی چون بیشتر نوزادان مبتلا هیچ علامتی ندارند، فقط آزمایش غربالگری می‌تواند آن‌ها را پیدا کند.^۹

اگر چند هفته است بی‌دلیل خسته و سرمایی هستید یا علائم دیگر این بیماری را دارید، با یک نوبت معمولی پیش پزشک بروید.^۱ علائم کم‌کاری با بیماری‌های دیگر مشترک است و فقط آزمایش خون می‌تواند آن را روشن کند.^۱۲

این مراجعه به‌خصوص وقتی مهم است که سابقهٔ خانوادگی بیماری تیروئید یا بیماری خودایمنی دارید، در ۶ ماه گذشته باردار بوده‌اید، یا قبلاً جراحی یا درمان با ید رادیواکتیو تیروئید داشته‌اید.^۱۲ اگر قرص تیروئید می‌خورید و علائمتان بدتر شده، بهتر نمی‌شود یا علامت تازه‌ای پیدا کرده‌اید، هم باید دوباره به پزشک سر بزنید.^۵

شدیدترین شکل این بیماری، که به آن «کومای میکزدم» می‌گویند، خیلی کم پیش می‌آید ولی جان را تهدید می‌کند و بیشتر در سالمندان دیده می‌شود.^۱۵ اگر کسی که کم‌کاری شدید دارد سرد شده، کند نفس می‌کشد، رفتارش عجیب شده یا جواب نمی‌دهد، همین الان با ۱۱۵ تماس بگیرید، چون این وضعیت اورژانسی است و فقط در بیمارستان درمان می‌شود.^۵۱

اگر درد قفسهٔ سینه شدید است یا با تنگی نفس و عرق سرد همراه است، منتظر نوبت نمانید و با ۱۱۵ تماس بگیرید، چون ممکن است نشانهٔ سکتهٔ قلبی باشد.^۵

کم کاری تیروئید خطرناک است؟

با درمان درست، این بیماری معمولاً خطر جدی ندارد و می‌شود زندگی کاملاً عادی داشت.^۱ ولی اگر درمان نشود یا دوز قرص درست نباشد، خطر بیماری‌های قلبی، نارسایی قلب و پوکی استخوان بالا می‌رود، و برای همین آزمایش‌های منظم بخشی از درمان است.^۱

شایع‌ترین علت کم کاری تیروئید بیماری خودایمنی هاشیموتو است که در آن دستگاه ایمنی به اشتباه به غدهٔ تیروئید حمله می‌کند.^۱۲

در بیماری هاشیموتو، تیروئید ملتهب می‌شود و دیگر نمی‌تواند هورمون کافی بسازد، و این روند آن‌قدر آهسته است که ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها طول بکشد تا هورمون‌ها پایین بیایند.^۲۱۰ هاشیموتو در زنان شایع‌تر است و معمولاً بین ۳۰ تا ۵۰ سالگی شروع می‌شود، و گاهی بزرگ شدن گردن یا گواتر اولین نشانهٔ آن است.^۱۱۰

علت‌های دیگر

التهاب تیروئید یا «تیروئیدیت» هم ممکن است اول هورمون ذخیره‌شده را به خون بریزد و چند ماه پرکاری بدهد و بعد غده را کم‌کار کند، و یکی از انواع آن بعد از زایمان پیدا می‌شود.^۲ برداشتن تیروئید با جراحی، ید رادیواکتیو که برای درمان پرکاری به کار می‌رود و پرتودرمانی سر و گردن هم از علت‌های دیگرند، و برداشتن کامل تیروئید همیشه به کم‌کاری می‌رسد.^۲

بعضی داروها هم ساخت هورمون تیروئید را مختل می‌کنند، مثل لیتیوم، آمیودارون و بعضی داروهای شیمی‌درمانی.^۵۲ به‌ندرت هم بیماری هیپوفیز یا هیپوتالاموس، یا ید خیلی کم یا خیلی زیاد در غذا علت کم‌کاری است.^۲

ید و نمک یددار

تیروئید برای ساختن هورمون به ید نیاز دارد، و زنان باردار نباید نمک یددار را کنار بگذارند، چون جنین هم ید را از غذای مادر می‌گیرد.^۹۲ ولی ید زیاد هم بی‌خطر نیست و در کسانی که هاشیموتو دارند، خوردن زیاد جلبک دریایی یا مکمل ید ممکن است کم‌کاری را بدتر کند.^۲ بعضی شربت‌های سرفه هم ید دارند، پس پیش از مصرف مکمل ید یا این شربت‌ها با پزشک مشورت کنید.^۲

عوامل خطر

سابقهٔ خانوادگی بیماری تیروئید، مشکل قبلی تیروئید مثل گواتر و بارداری در ۶ ماه گذشته احتمال کم‌کاری را بیشتر می‌کنند.^۲ کسانی که دیابت نوع ۱ یا ۲، بیماری سلیاک، آرتریت روماتوئید، لوپوس یا کم‌خونی ناشی از کمبود ویتامین ب۱۲ دارند هم بیشتر در معرض کم‌کاری هستند، و اگر یکی از این بیماری‌ها را دارید، خستگی و سرمایی شدن تازه را به پزشک بگویید.^۲

کم‌کاری تیروئید روی آزمایش شمارش خون هم اثر می‌گذارد، و برای همین پزشک گاهی این آزمایش را در کنار آزمایش تیروئید می‌خواهد.^۵۱۰ اگر کم‌خونی فقر آهن دارید و قرص آهن می‌خورید، آن را دست‌کم ۴ ساعت بعد از قرص تیروئید بخورید، و دربارهٔ انتخاب قرص آهن در راهنمای قرص آهن برای کم‌خونی نوشته‌ایم.^۵

تشخیص کم کاری تیروئید با آزمایش خون است، چون علائم آن با بیماری‌های دیگر مشترک است و فقط از روی علائم نمی‌شود به آن مطمئن شد.^۲

پزشک ابتدا دربارهٔ علائم، سابقهٔ خانوادگی بیماری تیروئید یا بیماری خودایمنی و بارداری اخیر می‌پرسد و گردن را معاینه می‌کند تا ببیند تیروئید بزرگ شده یا نه.^۱ بعد آزمایش خون TSH و گاهی T4 آزاد را می‌خواهد تا بداند تیروئید چقدر هورمون می‌سازد.^۱۵

آزمایش TSH و T4

در بزرگسالانی که به بیماری هیپوفیز شکی نیست، اندازه‌گیری TSH به‌تنهایی معمولاً برای شروع کافی است، و اگر TSH غیرطبیعی بود، آزمایش‌های دیگر هم انجام می‌شوند.^۳۸ TSH بالا همراه T4 پایین یعنی کم‌کاری آشکار تیروئید، و پزشک گاهی آزمایش آنتی‌بادی تیروئید (آنتی TPO) را هم می‌خواهد تا هاشیموتو را نشان بدهد.^۵۳

TSH گاهی حتی وقتی تیروئید سالم است بالا یا پایین می‌شود، مثلاً در بیماری‌های شدید دیگر، در سالمندان بالای ۸۰ سال و در سه ماه اول بارداری.^۸ برای همین پزشک در کم‌کاری خفیف معمولاً آزمایش را بعد از ۳ ماه تکرار می‌کند و بر اساس دو جواب تصمیم می‌گیرد.^۳

اگر مکمل بیوتین یا ویتامین ب۷ می‌خورید، پیش از آزمایش تیروئید به پزشک بگویید، چون جواب آزمایش را به هم می‌زند.^۴ مصرف زیاد بیوتین از مکمل‌ها ممکن است جواب آزمایش را به‌اشتباه بالا یا پایین نشان بدهد، برای همین پزشک دربارهٔ آن از شما می‌پرسد.^۳

آزمایش‌های دیگر

پزشک ممکن است کلسترول، شمارش خون، سدیم و آنزیم‌های کبد را هم بسنجد، چون کم‌کاری روی این‌ها اثر می‌گذارد.^۵ اگر کلسترولتان بالاست، آزمایش تیروئید هم معمولاً لازم است، چون کم‌کاری یکی از علت‌های بالا رفتن کلسترول است.^۲ سونوگرافی و نمونه‌برداری هم معمولاً برای تشخیص هاشیموتو لازم نیست.^۱۰

غربالگری نوزادان در ایران

چون نوزادان مبتلا معمولاً علامتی ندارند، در ایران همهٔ نوزادان در برنامهٔ کشوری با آزمایش خون پاشنهٔ پا در روزهای اول از نظر کم‌کاری بررسی می‌شوند.^۶۹ در مروری بر نتایج این برنامه با بیش از ۱ میلیون و ۴۰۰ هزار نوزاد، از هر ۱۰۰۰ نوزاد حدود ۲ نفر کم‌کاری مادرزادی داشتند.^۶

اگر از آزمایشگاه برای تکرار آزمایش تیروئید نوزادتان تماس گرفتند، آن را عقب نیندازید، چون درمانی که در ۲ هفتهٔ اول زندگی شروع شود، رشد ذهنی را طبیعی نگه می‌دارد.^۶ تماس دوباره به این معنا نیست که نوزادتان حتماً بیمار است، چون در این برنامه فقط حدود ۱۴ درصد نوزادانی که دوباره فراخوانده شدند واقعاً بیمار بودند، ولی نوزادانی که در ماه اول تشخیص داده و درمان شوند معمولاً هوش طبیعی دارند.^۶۹

خبر خوب این است که کنترل این بیماری معمولاً ساده است و درمان کم کاری تیروئید فقط جایگزین کردن هورمونی است که تیروئید دیگر نمی‌سازد.^۲۳ این کار با قرص لووتیروکسین انجام می‌شود که با هورمون طبیعی تیروئید یکی است.^۲

قرص کم کاری تیروئید

قرص کم کاری تیروئید یعنی لووتیروکسین، و دوز آن را فقط پزشک بر اساس آزمایش، سن و بیماری‌های دیگر تعیین می‌کند.^۴۳ در بزرگسالان جوان‌تر بدون بیماری قلبی، پزشک ممکن است از همان ابتدا دوز کامل متناسب با وزن را شروع کند.^۳ ولی در افراد بالای ۶۵ سال و کسانی که بیماری قلبی دارند، معمولاً با دوز کم شروع می‌کند و آن را آرام بالا می‌برد تا قلب فرصت عادت کردن داشته باشد.^۵۳

بیشتر مبتلایان باید این قرص را تا آخر عمر بخورند تا علائم برنگردد، و با آن می‌توانند زندگی عادی داشته باشند.^۱۴ قرص را حتی وقتی حالتان خوب شد قطع نکنید، چون خوب شدن حالتان یعنی دارو کار می‌کند، نه اینکه دیگر لازم نیست.^۵۲

لووتیروکسین را چطور بخوریم؟

لووتیروکسین را روزی یک بار، هر روز در یک ساعت و با معدهٔ خالی بخورید، یعنی ۳۰ تا ۶۰ دقیقه پیش از صبحانه، چای، قهوه یا داروهای دیگر.^۴ قرص را درسته با یک لیوان آب قورت بدهید، و اگر نوبتی را فراموش کردید، به محض یادآوری بخورید، مگر اینکه زمان نوبت بعدی نزدیک باشد، که در این حالت دو قرص را با هم نخورید.^۴

بعضی پزشکان خوردن قرص را پیش از خواب هم مجاز می‌دانند، چون ممکن است در آن زمان بهتر جذب شود، ولی این را باید با پزشک خودتان هماهنگ کنید.^۵ اگر هم برند قرص را عوض کردید، به پزشک بگویید، چون ممکن است آزمایش دوباره لازم باشد.^۵

تداخل لووتیروکسین با غذا و داروها

مکمل کلسیم، آهن، مولتی‌ویتامین، مکمل فیبر و آنتی‌اسیدهای آلومینیوم‌دار را دست‌کم ۴ ساعت بعد از لووتیروکسین بخورید، چون جذب قرص را کم می‌کنند.^۵ اگر کلسیم می‌خورید، زمان‌بندی دقیق آن را در مطلب زمان مصرف قرص کلسیم دی و برای آهن در بهترین زمان مصرف قرص آهن نوشته‌ایم.^۵

داروهای کاهش اسید معده مثل امپرازول، داروهای صرع مثل کاربامازپین، بعضی ضدافسردگی‌ها مثل سرترالین، بعضی داروهای قلب و فشار خون، داروهای کاهش وزن مثل سماگلوتاید و گیاه علف چای هم ممکن است با لووتیروکسین تداخل داشته باشند.^۴ پس پیش از شروع هر داروی تازه، حتی داروی گیاهی، به پزشک یا داروساز بگویید که قرص تیروئید می‌خورید.^۴۳

اگر غذاهای سویا یا رژیم پرفیبر زیاد می‌خورید، این را هم به پزشک بگویید، چون جذب قرص تیروئید را تغییر می‌دهند.^۵ کم‌کاری درمان‌نشده هم ممکن است روی اثر داروهای دیگر، مثل داروهای صرع، اثر بگذارد و آزمایش سطح آن داروها لازم شود.^۱۰

عوارض لووتیروکسین

بیشتر عوارض لووتیروکسین وقتی پیدا می‌شوند که دوز زیاد است، مثل بی‌خوابی، سردرد، اضطراب، تعریق، ریزش مو، تپش قلب، لرزش و کاهش سریع وزن.^۴۵ این عوارض معمولاً با تنظیم دوز بهتر می‌شوند، پس اگر پیدا شدند، قرص را خودسرانه کم یا قطع نکنید و با پزشک حرف بزنید.^۴

درمان‌های دیگر

گاهی از لیوتیرونین، که نوع دیگری از هورمون تیروئید است، یا ترکیب آن با لووتیروکسین حرف زده می‌شود، ولی در درمان کم کاری تیروئید به‌طور معمول توصیه نمی‌شود، چون شواهد کافی برای برتری‌اش نیست و عوارض طولانی‌مدتش روشن نیست.^۳ عصارهٔ طبیعی تیروئید هم به همین دلیل پیشنهاد نمی‌شود، پس قرص تجویزی را با این محصولات یا مکمل‌های گیاهی عوض نکنید.^۳

کم کاری تیروئید در بارداری

اگر کم‌کاری تیروئید دارید و باردار شدید، همان موقع به پزشک خبر بدهید، چون بسیاری از زنان در بارداری دوز بیشتری لازم دارند.^۲۱ لووتیروکسین در بارداری و شیردهی معمولاً بی‌خطر است و در این دوره آزمایش‌های بیشتری انجام می‌شود تا دوز درست بماند.^۴ مکمل‌های بارداری که آهن یا کلسیم دارند را هم دست‌کم ۴ ساعت بعد از قرص تیروئید بخورید، چون جذب آن را کم می‌کنند.^۵

کم‌کاری درمان‌نشده در بارداری ممکن است خطر فشار خون بالای بارداری یا پره‌اکلامپسی، سقط، زایمان زودرس و ناهنجاری جنین را بالا ببرد، ولی درمان معمولاً جلوی این عوارض را می‌گیرد.^۱ مروری بر ۱۹ مطالعه با بیش از ۱۷ هزار زن باردار ایرانی نشان داد کم کاری تیروئید در بارداری در حدود ۱۳ درصد آن‌ها دیده می‌شود و بیشترش نوع تحت بالینی است.^۷

کم کاری تیروئید در کودکان و نوزادان

نوزادی که کم‌کاری مادرزادی دارد با قرص تیروکسین درمان می‌شود و آزمایش خونش به‌طور منظم تکرار می‌شود تا دوز درست بماند.^۹ بهتر است او را متخصص غدد کودکان پیگیری کند، و اگر قرص فراموش شد، دربارهٔ نوبت بعدی با پزشک یا داروساز مشورت کنید.^۹۴

این بیماری با درمان درست معمولاً عارضه‌ای ندارد، ولی نوع درمان‌نشده یا دوز نادرست قرص می‌تواند به قلب، استخوان و بارداری آسیب بزند.^۱

کم‌کاری درمان‌نشده کلسترول بد را بالا می‌برد و برای همین خطر بیماری قلبی و نارسایی قلب را بیشتر می‌کند.^۵۲ از آن طرف، اگر دوز قرص بیش از نیاز باشد، ممکن است نامنظمی ضربان قلب یا فیبریلاسیون دهلیزی و پوکی استخوان پیش بیاید، پس هم کم بودن و هم زیاد بودن هورمون آسیب می‌زند.^۲۱

کومای میکزدم نادر است، ولی وقتی هورمون تیروئید خیلی پایین بیاید، عفونت، بیماری، سرما یا بعضی داروها مثل مسکن‌های مخدر می‌توانند آن را شروع کنند.^۵ یکی از علت‌های شایع آن هم نخوردن منظم قرص تیروئید است، پس قرص را هر روز و درست بخورید.^۵ درمان این وضعیت فقط در بیمارستان و گاهی با کمک تنفسی انجام می‌شود.^۵

عوارض در نوزادان و بارداری

کم‌کاری مادرزادی اگر درمان نشود، ممکن است به ناتوانی ذهنی و اختلال رشد برسد، چون مغز نوزاد در ماه‌های اول به هورمون تیروئید نیاز دارد و آسیب آن برگشت‌پذیر نیست.^۹۲ در بزرگسالان هم کم‌کاری درمان‌نشده با ناباروری و سقط ارتباط دارد، و هاشیموتو گاهی همراه بیماری‌های خودایمنی دیگر دیده می‌شود.^۵۱۰

بیشتر انواع این بیماری، مثل هاشیموتو، قابل پیشگیری نیستند، ولی تشخیص زود و خوردن منظم قرص جلوی عوارض آن را می‌گیرد.^۱۲

غربالگری نوزادان مهم‌ترین قدم پیشگیری از عوارض کم‌کاری مادرزادی است، پس مطمئن شوید آزمایش پاشنهٔ پای نوزادتان در روزهای اول انجام شده است.^۶۹ زنان باردار هم نمک یددار را کنار نگذارند و دربارهٔ ید مورد نیازشان با پزشک حرف بزنند.^۹۲

قرص تیروئید را هر روز در یک ساعت ثابت بخورید و برای آن یادآور گوشی بگذارید تا فراموش نشود.^۴ اگر نوبتی را فراموش کردید، دو قرص را با هم نخورید و همان روال همیشگی را ادامه دهید.^۴ آزمایش‌های پیگیری را هم سر وقت بدهید، چون پزشک فقط با جواب آزمایش می‌تواند دوز را درست نگه دارد.^۲

زندگی با این بیماری معمولاً بعد از پیدا شدن دوز درست کاملاً عادی است، و لووتیروکسین به خستگی، افزایش وزن و افسردگی ناشی از آن کمک می‌کند.^۱۴ اگر TSH پیش از درمان خیلی بالا بوده، ممکن است تا ۶ ماه طول بکشد تا به محدودهٔ طبیعی برگردد، پس صبور باشید و دوز را خودسرانه تغییر ندهید، چون پزشک دوز را آرام و با آزمایش تنظیم می‌کند.^۳