سندرم روده تحریک‌پذیر

کیان بیست‌وهفت ساله و برنامه‌نویس است. هر صبح که جلسهٔ مهمی دارد، وسط ترافیک همت دلش می‌پیچد و تا رسیدن به دستشویی شرکت چشمش به ساعت است.

دوستش می‌گوید «معده‌ات ضعیفه، غذای بیرون نخور». ولی کیان هفته‌هاست غذای خانه می‌برد و پیچش باز روزهای جلسه برمی‌گردد، نه جمعه‌ها.

سندرم روده تحریک پذیر یا آی بی اس گروهی از علائم است که با هم می‌آیند: درد تکراری شکم و تغییر در دفع، به شکل اسهال، یبوست یا هر دو.^۱ این علائم بدون هیچ نشانهٔ آسیب یا بیماری در دستگاه گوارش پیدا می‌شوند.^۱

آمار ایران از ۱ تا ۲۵ درصد گزارش شده؛ نویسندگان یک مرور می‌گویند مطالعهٔ جمعیتی خوب هنوز کم است.^۷ یعنی کسی عدد را درست نمی‌داند، ولی تنها نیستید.

پزشکان این بیماری را «اختلال تعامل روده و مغز» می‌نامند. یعنی ارتباط مغز و روده به هم خورده، روده حساس‌تر شده و انقباض عضله‌هایش عوض شده است.^۱

چند نوع روده تحریک‌پذیر داریم؟

بر اساس شکل مدفوع در روزهای بد، سه نوع اصلی داریم. دانستن نوع مهم است، چون بعضی داروها فقط برای یک نوع مفیدند و نوع دیگر را بدتر می‌کنند.^۱

علائم اصلی درد یا گرفتگی شکم است که معمولاً بعد از غذا بدتر و بعد از دفع بهتر می‌شود، همراه نفخ، اسهال یا یبوست.^۳

نفخ یعنی شکم پر و ورم‌کرده و ناراحت. در نوع اسهالی ممکن است ناگهان مجبور به دستشویی رفتن شوید؛ در نوع همراه یبوست زور می‌زنید و حس می‌کنید روده خالی نشده است.^۳

علائم موج‌دارند؛ روزهایی بهترید و روزهایی بدتر، و دوره‌های بد را «حمله» می‌نامند.^۳ گاهی بی‌دلیل روشن می‌آیند و گاهی محرکی دارند.^۳

علائم دیگری که ممکن است ببینید

گاز زیاد، مخاط سفید در مدفوع، خستگی، حالت تهوع و کمردرد هم دیده می‌شوند.^۳۸ بعضی‌ها زیاد ادرار می‌کنند یا ناگهان ادرارشان می‌گیرد، لگنشان درد می‌کند یا گاهی مدفوعشان بی‌اختیار نشت می‌کند.^۳

سندرم روده تحریک پذیر در زنان

زن‌ها تا دو برابر مردها به آن مبتلا می‌شوند.^۱ علائم سندرم روده تحریک پذیر در زنان اغلب در روزهای قاعدگی بیشتر می‌شود.^۸

اگر بیش از ۴ هفته علائمی شبیه آی بی اس دارید، پیش پزشک بروید تا علت‌های دیگر را کنار بگذارد.^۳

چند نشانه جزو این بیماری نیستند و یعنی پشت ماجرا ممکن است چیز دیگری باشد.^۴

علت دقیق این بیماری معلوم نیست؛ پزشکان فکر می‌کنند چند عامل با هم دست به دست می‌دهند و در هر کس ترکیبشان فرق دارد.^۸

در بعضی‌ها غذا خیلی تند یا خیلی کند از روده می‌گذرد و دفع عوض می‌شود. بعضی‌ها با مقدار عادی گاز یا مدفوع در روده درد حس می‌کنند.^۸

روده و مغز: چرا استرس بدترش می‌کند؟

استرس و اضطراب از محرک‌های شناخته‌شدهٔ حمله‌های این بیماری‌اند.^۳ اضطراب، افسردگی و رویدادهای سخت دوران کودکی در مبتلایان شایع‌ترند و احتمالاً در ایجادش نقش دارند.^۸

کیان حالا می‌فهمد چرا جمعه‌ها دلش آرام است. روده‌اش خراب نیست؛ فقط با هر جلسهٔ مهم، زودتر از خود او زنگ خطر را می‌زند.

عفونت، باکتری‌ها و ژن‌ها

بعضی‌ها بعد از یک عفونت شدید گوارشی دچار این بیماری می‌شوند.^۱۸ رشد بیش از حد باکتری‌ها در رودهٔ باریک، تحمل نکردن بعضی غذاها و ژن‌ها هم در این ماجرا سهم دارند.^۸

سابقهٔ آی بی اس در خانواده، زن بودن و سن زیر ۵۰ سال هم احتمالش را بیشتر می‌کنند.^۱

محرک‌های غذایی و دارویی

الکل، کافئین، غذای تند یا چرب و مصرف مکرر آنتی‌بیوتیک می‌توانند حمله را شروع کنند.^۳ شیرین‌کنندهٔ سوربیتول در آدامس و شکلات‌های رژیمی هم نفخ و اسهال را بیشتر می‌کند.^۵۱۰

بعضی داروها یبوست را بدتر می‌کنند، مثل بعضی ضداسپاسم‌ها، آنتی‌اسیدهای آلومینیوم‌دار و کلسیم‌دار، مسکن‌های مخدر و قرص آهن؛ فهرست کامل را از داروساز بپرسید.^۱۱ داروی تجویزی را خودسرانه قطع نکنید و با پزشک دربارهٔ جایگزین حرف بزنید.

هیچ آزمایشی به‌تنهایی آی بی اس را نشان نمی‌دهد؛ پزشک با الگوی علائم تشخیص می‌دهد و با چند آزمایش ساده علت‌های دیگر را کنار می‌گذارد.^۱۲۴

پزشک وقتی به این تشخیص فکر می‌کند که درد شکم دست‌کم هفته‌ای یک بار در ۳ ماه اخیر بوده، دست‌کم ۶ ماه پیش شروع شده و دو مورد از این‌ها را دارد: درد با دفع ربط دارد، دفعات دفع عوض شده یا شکل مدفوع تغییر کرده است.^۴ گاهی با دورهٔ کوتاه‌تر هم تشخیص می‌دهد.^۴

پیش از رفتن، علائم را یادداشت کنید: کی می‌آیند، چقدر طول می‌کشند و بعد از چه غذایی بدتر می‌شوند.^۱۲ پزشک دربارهٔ داروها، عفونت‌های اخیر و سابقهٔ خانوادگی بیماری سلیاک، سرطان روده و بیماری التهابی روده هم می‌پرسد.^۴

چه آزمایش‌هایی لازم است؟

آزمایش خون برای کم‌خونی و بیماری سلیاک، و آزمایش مدفوع برای عفونت و بیماری التهابی روده، رایج‌ترین‌اند.^۱۲ اگر اسهال دارید، پزشک معمولاً آزمایش سلیاک و کالپروتکتین مدفوع را هم می‌خواهد.^۱۳

پیش از آزمایش سلیاک رژیم بدون گلوتن را شروع نکنید؛ جواب آزمایش را به هم می‌زند.^۱۴

بعضی‌ها که فکر می‌کنند آی بی اس دارند، در واقع قند شیر را خوب هضم نمی‌کنند یا رشد بیش از حد باکتری در رودهٔ باریک دارند. آزمایش تنفسی هیدروژن این دو را بررسی می‌کند.^۴

آندوسکوپی با نمونه‌برداری یا کولونوسکوپی فقط وقتی لازم است که جواب آزمایش‌ها، سابقهٔ خانوادگی یا علائم دیگر پزشک را نگران کنند.^۴

کیان بالاخره وقت گرفت. آزمایش خون و مدفوع داد و همه سالم بود.

پزشک گفت: «روده‌ات سالم است، فقط زیادی حساس است.» کیان برای اولین بار احساس کرد کسی دردش را جدی گرفته.

درمان سندرم روده تحریک پذیر برای همه یکی نیست؛ ترکیبی از تغییر غذا، دارو بر اساس نوع علائم و کم کردن استرس است و گاهی چند روش باید امتحان شود.^۵۶

غذا و فیبر

یک دفترچهٔ غذا و علائم کمک می‌کند محرک‌های خودتان را پیدا کنید.^۵ وعده‌ها را جا نیندازید، تند غذا نخورید، روزی حدود ۱.۵ لیتر مایعات بنوشید و چای و قهوه را به سه فنجان در روز محدود کنید.^۵

دفترچهٔ کیان نشان داد غذای بیرون مقصر نبوده؛ روزهای پرتنش، حتی با غذای خانه، بدتر بود.

فیبر محلول، مثل جو دوسر، برای علائم روده مفیدتر از فیبر نامحلول است.^۱۰ فیبر را آرام اضافه کنید، روزی ۲ تا ۳ گرم بیشتر، که خود فیبر نفخ درست نکند.^۱۰

در نوع اسهالی هم نان سبوس‌دار، غلات کامل و مغزها را کم کنید.^۵

رژیم فودمپ

رژیم فودمپ یعنی کم کردن چند هفته‌ای قندهای سخت‌هضم و بعد برگرداندن آرام‌آرامشان.^۱۰ رژیم فودمپ را فقط چند هفته امتحان کنید و بعد خوراکی‌ها را یکی‌یکی برگردانید.^۱۰۱۳

سیب، پیاز، سیر، حبوبات، شیر و گندم از خوراکی‌های پرفودمپ‌اند.^۱۰ بهتر است این رژیم را با متخصص تغذیه پیش ببرید تا فهرست خوراکی‌های مجاز را با شما بنویسد.^۱۰

قرص سندرم روده تحریک پذیر

قرص را پزشک بر اساس نوع علائم انتخاب می‌کند؛ داروی نوع اسهالی می‌تواند یبوست را بدتر کند.^۱۶

• برای پیچش و درد شکم: ضداسپاسم‌هایی مثل مبورین، و کپسول روغن نعناع.^۵۶
• برای اسهال: لوپرامید طبق تجویز پزشک یا راهنمای داروساز.^۵۹
• برای یبوست: فیبر مثل پسیلیوم، ملین و داروهای تجویزی مخصوص نوع یبوستی؛ لاکتولوز را برای این بیماری توصیه نمی‌کنند.^۵۶۱۵
• وقتی درد ادامه دارد: ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای با دوز کم، فقط با نسخهٔ پزشک، برای آرام کردن حس درد روده.^۶۱۵

ضدافسردگی‌هایی مثل آمی‌تریپتیلین ممکن است خواب‌آلودگی، خشکی دهان و یبوست بیاورند. بدون صحبت با پزشک قطعشان نکنید.^۱۶

مبورین را معمولاً ۲۰ دقیقه پیش از غذا می‌خورند و از ده‌سالگی به بعد مجاز است.^۱۷

لوپرامید بدون نسخه فقط برای بزرگسالی است که پزشک آی بی اس را تشخیص داده.^۹ با یبوست، شکم ورم‌کرده، اسهال همراه تب یا خون، یا اسهال شدید بعد از آنتی‌بیوتیک آن را نخورید و از دوز برگهٔ دارو بیشتر نروید.^۹۱۸

اگر برای دلپیچه «کلیدینیوم سی» گرفته‌اید، بدانید آرام‌بخش دارد؛ ممکن است وابستگی و خواب‌آلودگی بیاورد و فقط با نسخه است.^۱۹ اگر آب سیاه چشم یا بزرگی پروستات دارید یا باردارید، به پزشک بگویید؛ سالمندان معمولاً نباید آن را بخورند.^۱۹

کیان با پزشک قرار گذاشت چند هفته رژیم فودمپ را با متخصص تغذیه امتحان کند. صبح‌های جلسه هم مبورین تجویزی را پیش از صبحانه می‌خورد.

برای مرور داروهای آرام‌کنندهٔ دلپیچهٔ عصبی، قرص اعصاب معده را ببینید.

روغن نعناع

در مروری بر ۱۲ کارآزمایی کوچک با ۸۳۵ بزرگسال، کپسول روغن نعناع درد و علائم کلی را بهتر کرد.^۲۰ به ازای هر ۳ نفری که کپسول گرفتند، یک نفر بیشتر از گروه قرص بی‌اثر (دارونما) از نظر علائم کلی بهتر شد؛ برای خود درد، به ازای هر ۴ نفر یک نفر.^۲۰

کپسول را ۳۰ تا ۶۰ دقیقه پیش از غذا درسته قورت دهید و دست‌کم ۲ ساعت با داروی معده و آنتی‌اسید فاصله بگذارید.^۲۱ اگر بدون نسخه خریده‌اید، بیشتر از ۲ هفته نخورید.^۲۱

پروبیوتیک

پروبیوتیک را می‌شود یک ماه امتحان کرد؛ اگر کمکی نکرد، ادامه‌اش فایده ندارد.^۵ شواهدش هنوز ضعیف است و بهتر است نوع و مدتش را با پزشک انتخاب کنید.^۶

انواع پروبیوتیک را در راهنمای قرص‌های پروبیوتیک مقایسه کرده‌ایم.

روان‌درمانی متمرکز بر روده

شناخت‌درمانی رفتاری، هیپنوتراپی متمرکز بر روده و تمرین‌های آرام‌سازی جزو درمان‌های پیشنهادی‌اند.^۶ اگر استرس حمله‌هایتان را بدتر می‌کند، روان‌درمانی متمرکز بر روده راهی است که شواهد پشتش هست.^۱۳

سندرم روده تحریک پذیر در بارداری

در بارداری هر دارویی، حتی کپسول روغن نعناع، مبورین یا لوپرامید، را فقط با نظر پزشک بخورید.^۹۱۷۲۳ تغییر غذا، فیبر محلول و آب کافی معمولاً قدم اول‌اند.^۵

کودکان

لوپرامید را زیر ۱۲ سال فقط با نسخهٔ پزشک بدهید و دوز کودک را از پزشک بگیرید.^۹ کپسول روغن نعناع هم معمولاً از ۱۲ سالگی به بعد است.^۲۳

خون در مدفوع کودک یعنی مراجعه به پزشک، نه داروی خانگی.^۲

آی بی اس مزمن است، ولی به روده آسیب نمی‌زند و به سرطان یا بیماری التهابی روده تبدیل نمی‌شود.^۸

زندگی با آن خسته‌کننده است و روی کارهای روزمره اثر می‌گذارد.^۲۴ کیان بارها وسط جلسه به ساعت نگاه کرده و دلش را گرفته.

مبتلایان بیشتر دچار اضطراب، افسردگی، فیبرومیالژیا، خستگی مزمن یا ریفلاکس می‌شوند.^۱

بزرگ‌ترین دام این است که به دلپیچه‌های همیشگی عادت کنید و نشانهٔ تازه را هم جزو همان‌ها حساب کنید؛ مثلاً کم‌خونی فقر آهن را نباید به حساب روده گذاشت.^۴ اگر الگوی علائم عوض شد، دوباره پیش پزشک بروید.

آی بی اس شما را از آزمایش‌های تشخیص زودهنگام سرطان روده معاف نمی‌کند؛ از ۴۵ سالگی دربارهٔ آن‌ها با پزشک حرف بزنید.^۲۵

اگر کنار دلپیچه، سوزش و پری بالای شکم هم دارید، مطلب معده درد مکرر را ببینید؛ این دو بیماری خیلی وقت‌ها با هم‌اند.^۱

راه قطعی برای پیشگیری وجود ندارد، ولی تغییر غذا و دارو اغلب علائم را مهار می‌کند.^۲۴ تحرک بیشتر، خواب کافی و کم کردن موقعیت‌های پرتنش به علائم کمک می‌کنند.^۶

آب کافی بنوشید، با آرامش غذا بخورید و غذاهای چرب، تند و فرآوری‌شده را کم کنید.^۵ برای نفخ، تا یک قاشق غذاخوری بذر کتان در روز و کم کردن کلم، بروکلی، حبوبات و پیاز کمک می‌کند.^۵

سه ماه بعد، کیان هنوز گاهی صبح جلسه دلش می‌پیچد، ولی دیگر نمی‌ترسد. محرک‌هایش را می‌شناسد و پیش از ترافیک یک ربع زودتر راه می‌افتد.