زخم بستر

شیرین چهل‌وپنج ساله است و از وقتی پدرش بعد از عمل شکستگی لگن به خانه آمده، شب‌ها کنار تختش می‌خوابد. صبح موقع عوض کردن ملافه، روی دنبالچهٔ پدر لکهٔ قرمزی می‌بیند که با فشار انگشت سفید نمی‌شود.

خاله‌اش پشت تلفن می‌گوید «چیزی نیست، کمی ماساژش بده». شیرین دودل است، چون جای قرمز گرم و کمی سفت است و پدر از آن ناله می‌کند.

زخم بستر یا زخم فشاری آسیب پوست و بافت زیر آن است.^۱ پوست و بافت نرم وقتی مدت زیادی بین استخوان و یک سطح سفت، مثل تخت یا صندلی، فشرده شوند، خون کافی نمی‌گیرند و آسیب می‌بینند یا می‌میرند.^۵

این زخم بیشتر در کسانی پیدا می‌شود که برای جابه‌جا شدن مشکل دارند.^۱ معمولاً آرام شکل می‌گیرد، ولی گاهی در چند ساعت ظاهر می‌شود.^۱

کجای بدن بیشتر در خطر است؟

این زخم بیشتر جایی پیدا می‌شود که استخوان زیر پوست برجسته است و بالشتک چربی کم: پاشنه، قوزک، دنبالچه، باسن، لگن، آرنج، شانه و پس سر.^۱۲ در کسی که روی ویلچر می‌نشیند، وزن روی باسن و دنبالچه است.^۲۶

علائم زخم بستر از لکه‌ای شروع می‌شود که با فشار انگشت رنگش نمی‌پرد؛ روی پوست روشن قرمز و روی پوست تیره بنفش یا آبی دیده می‌شود.^۱

آن ناحیه ممکن است گرم، اسفنجی یا سفت باشد و درد کند یا بخارد.^۱ اگر فشار برداشته نشود، تاول یا زخم باز می‌شود و کم‌کم به لایه‌های عمیق‌تر می‌رسد.^۱

درجه زخم بستر

پزشکان این زخم را بر اساس عمق، از درجهٔ ۱ تا ۴ تقسیم می‌کنند.^۲ درجه زخم بستر تعیین می‌کند چه مراقبتی لازم است.

دو نوع دیگر در این چهار درجه نمی‌گنجد. یکی زخمی است که زیر بافت مردهٔ زرد، قهوه‌ای یا سبز پنهان است و عمقش معلوم نیست.^۲

دیگری آسیب بافت عمقی است: لکهٔ بنفش تیره یا زرشکی، گاهی با تاول خونی.^۲

آسیب بافت عمقی ممکن است سریع به درجهٔ ۳ یا ۴ برسد.^۲

نمایش تصویر بالینیعکس واقعی از ضایعه

اگر فکر می‌کنید خودتان یا کسی که از او مراقبت می‌کنید چنین زخمی دارد، به پزشک یا پرستار خبر دهید؛ با نشانه‌های عفونت همان روز.^۱

زخم سطحی با مراقبت درست معمولاً خوب می‌شود.^۲ ولی زخم بستر خطرناک می‌شود وقتی عفونت به پوست اطراف، استخوان یا خون برسد.^۷

علت زخم بستر فشار یا سایشی است که مدت زیادی روی یک نقطه از پوست می‌ماند و جریان خون آن‌جا را کم می‌کند.^۱۵

هر کسی ممکن است این زخم را بگیرد.^۱ ولی کسی که خودش نمی‌تواند جابه‌جا شود، وزن بدنش همیشه روی همان چند نقطه است.^۱

چه کسانی بیشتر در خطرند؟

بیشتر در خطرند کسانی که بیشتر روز در تخت یا روی ویلچرند، سالمندان و هر کس که بخشی از بدنش را بدون کمک تکان نمی‌دهد.^۲ بیماری‌هایی که گردش خون را کم می‌کنند، مثل دیابت، و آلزایمر یا هر بیماری که هوشیاری را پایین می‌آورد هم خطر را بیشتر می‌کنند.^۲

بی‌اختیاری ادرار یا مدفوع، پوست خیس و عرق‌کرده، لاغری یا اضافه‌وزن و سوءتغذیه هم پوست را آسیب‌پذیرتر می‌کنند.^۱۵ کسی که حس بخشی از بدنش کم شده، مثل بیماران ضایعهٔ نخاعی یا بیماری‌های عصبی مثل ام‌اس، دردی را که می‌گوید «جابه‌جا شو» حس نمی‌کند.^۷۶

کسی که با داروهای خواب‌آور یا آرام‌بخش زیاد می‌خوابد، کمتر جابه‌جا می‌شود و بیشتر در خطر است.^۶ این داروها را خودسرانه قطع نکنید؛ فهرست داروهای بیمار را به پزشک یا پرستار نشان دهید.

سابقهٔ زخم بستر، بستری در مراقبت‌های ویژه یا جراحی اخیر هم احتمالش را بالا می‌برند.^۱

شیرین حالا می‌فهمد چرا پدرش در خطر بود: بعد از عمل لگن درد داشت، تکان نمی‌خورد و شب‌ها ساعت‌ها به پشت می‌خوابید.

تشخیص با نگاه کردن و لمس پوست است.^۷۶ پرستار یا پزشک جای زخم، اندازه، عمق، رنگ کف زخم، ترشح و بو را بررسی می‌کند و درجه را تعیین می‌کند.^۲

در لکه‌های قرمز بسته، یک آزمایش ساده کمک می‌کند: اگر با فشار انگشت سفید شود و بعد رنگش برگردد، هنوز زخم نیست، ولی هشدار است و باید فشار را کم کنید؛ اگر سفید نشود، همان موقع فشار را بردارید.^۱۷

شیرین انگشتش را روی لکه فشار داد و برداشت؛ سفید نشد.

بررسی خطر

اگر بیمارتان در خانه بستری است، از پزشک یا پرستار بخواهید خطر را ارزیابی کند و یک برنامهٔ پیشگیری بنویسد.^۱۷ این ارزیابی تحرک، حس، تغذیه، سابقهٔ زخم و توان جابه‌جا شدن را می‌سنجد.^۷

اگر پزشک به عفونت استخوان شک کند، معمولاً آزمایش خون و اغلب ام‌آرآی می‌خواهد.^۶

اگر کشت زخم میکروب نشان بدهد ولی زخم نشانهٔ عفونت مثل چرک، قرمزی یا تب نداشته باشد، معمولاً آنتی‌بیوتیک لازم نیست.^۷

درمان زخم بستر به درجه‌اش بستگی دارد، ولی پایهٔ همه یکی است: برداشتن فشار، تمیز نگه داشتن زخم، پانسمان مناسب و تغذیهٔ کافی.^۱۲

برداشتن فشار

تغییر وضعیت منظم مهم‌ترین قدم است؛ هم به خوب شدن زخم کمک می‌کند و هم جلوی زخم تازه را می‌گیرد.^۱ بیمار در تخت را معمولاً هر ۲ ساعت جابه‌جا می‌کنند و کسی که روی ویلچر است باید هر ۱۵ دقیقه وزنش را جابه‌جا کند.^۲

رهنمود بریتانیا می‌گوید بیمار پرخطر حداقل هر ۴ ساعت، و اگر لازم شد زودتر، جابه‌جا شود.^۷ هنوز ثابت نشده که هر ۲ ساعت از هر ۴ ساعت بهتر باشد؛ برنامهٔ دقیق را پرستار بر اساس وضع بیمار و نوع تشک می‌نویسد.^۸

تشک مواج، تشک فوم یا ژل و بالشتک‌های مخصوص، فشار را روی سطح بزرگ‌تری پخش می‌کنند.^۱۵ پاشنه را با گذاشتن بالش زیر ساق پا در هوا نگه دارید و هرگز بالش زیر زانو نگذارید.^۵

شیرین همان روز از مرکز پرستاری در خانه پرستار خواست. پرستار آمد، نگاه کرد و گفت درجهٔ ۱ است؛ برنامهٔ چرخاندن پدر، بالش زیر ساق و یک تشک مواج نوشت.

شیرین دیگر جای قرمز را ماساژ نداد.

تمیز کردن و پانسمان

لکهٔ درجهٔ ۱ را با آب و صابون ملایم، آرام بشویید. اگر پوست با ادرار یا مدفوع خیس می‌شود، کرم محافظ لازم است؛ نوعش را از پرستار بپرسید.^۲

کرم محافظ، مثل پماد زینک اکساید، برای پوست سالم دور زخم و جاهایی است که با ادرار و مدفوع خیس می‌شوند؛ روی زخم باز فقط با نظر پزشک یا پرستار.^۷

زخم درجهٔ ۲ را معمولاً با سرم نمکی می‌شویند و پانسمانی می‌گذارند که زخم را مرطوب و از عفونت دور نگه دارد.^۲ آب اکسیژنه و بتادین را بدون دستور پزشک روی زخم بستر نریزید؛ به بافت آسیب می‌زنند.^۲

گاز خشک ساده پانسمان مناسبی برای زخم بستر نیست.^۷ نوع پانسمان، مثل فوم، ژل یا پانسمان‌های مخصوص، را پرستار انتخاب می‌کند.^۲

زخم‌های درجهٔ ۳ و ۴ را پزشک یا پرستار زخم درمان می‌کند و ممکن است بافت مرده را بردارد.^۲۷ اگر زخم شدید باشد یا درمان‌ها جواب ندهد، گاهی جراحی برای تمیز کردن و بستن زخم لازم است.^۱

پماد زخم بستر و آنتی‌بیوتیک

پماد زخم بستر یا کرم را پزشک یا پرستار بر اساس نوع زخم انتخاب می‌کند.^۱ ضدعفونی‌کننده یا پمادهای ضدمیکروب را بی‌دلیل روی زخم نگذارید؛ فقط وقتی پزشک بگوید.^۷

آنتی‌بیوتیک خوراکی یا تزریقی فقط وقتی لازم است که عفونت به پوست اطراف، استخوان یا خون رسیده باشد.^۷ آنتی‌بیوتیک به‌تنهایی زخم بستر را خوب نمی‌کند و فقط برای عفونت گسترش‌یافته طبق تجویز پزشک است.^۷

عسل روی زخم؟

در مرور کاکرین فقط یک کارآزمایی کوچک ۴۰ نفره عسل را روی زخم فشاری بررسی کرد؛ زخم‌ها با عسل زودتر از شستشوی سرم خوب شدند، ولی کیفیت شواهد خیلی پایین بود.^۹

آن عسل، عسل پزشکی بود، نه عسل خوراکی خانه. عسل یا هر چیز خانگی دیگر را بدون نظر پرستار روی زخم باز نگذارید.

تغذیه و درد

بدن برای ترمیم زخم به کالری، پروتئین و آب کافی نیاز دارد.^۲۵ اگر بیمار کمبود غذایی دارد، پزشک مکمل غذایی می‌دهد؛ برای کسی که تغذیه‌اش کافی است، فایده‌ای برای مکمل اضافه ثابت نشده است.^۷

دربارهٔ مکمل روی و اینکه چه کسانی واقعاً به آن نیاز دارند، جدا نوشته‌ایم.

مسکن‌های رایج و عوارضشان را در مقایسهٔ مسکن‌ها کنار هم گذاشته‌ایم؛ دوز را با پزشک تنظیم کنید.

زخم بستر درمان دارد و درجه‌های ۱ و ۲ معمولاً با مراقبت دقیق خوب می‌شوند.^۲ زخم‌های درجهٔ ۳ و ۴ سخت‌تر درمان می‌شوند و ممکن است ماه‌ها طول بکشند.^۲

عفونت زخم مهم‌ترین عارضه است و ممکن است به پوست اطراف، استخوان زیر زخم یا خون برسد.^۷ آن وقت آنتی‌بیوتیک و گاهی بستری لازم است.^۷

در بیمار سالمند، عفونت خون ممکن است با گیجی، حرف‌های بی‌ربط، تنفس تند یا لرز خودش را نشان دهد.^۳ اگر پدر شیرین یک روز بی‌دلیل گیج شود، وقت پماد و پانسمان نیست؛ ۱۱۵.^۳

پیشگیری از زخم بستر سه پایه دارد: تغییر وضعیت منظم، تشک و بالشتک مناسب و نگاه هرروزهٔ پوست از سر تا پا.^۱۵

پوست را هر روز نگاه کنید، مخصوصاً پاشنه، دنبالچه، لگن، آرنج و پس سر. جاهایی را که بیمار نمی‌بیند، کس دیگری باید ببیند.^۲۵

مراقبت از پوست

پوست را با اسفنج نرم و بدون ساییدن بشویید و خوب خشک کنید. بعد از هر بار ادرار یا مدفوع، همان موقع تمیز کنید و از پرستار دربارهٔ کرم محافظ بپرسید.^۵

ملافه و لباس باید خشک و صاف و بدون چروک باشند؛ دکمه، زیپ و درز کلفت روی پوست فشار می‌آورند.^۵

سر تخت را بیشتر از ۳۰ درجه بالا نبرید تا بیمار روی تخت سُر نخورد.^۵ اگر بیمار با لوله غذا می‌خورد یا تنگی نفس دارد، زاویه را پرستار تعیین می‌کند.

جابه‌جا کردن درست

بیمار را روی تخت نکشید؛ کشیدن پوست را می‌ساید. او را بلند کنید یا از ملافهٔ مخصوص جابه‌جایی کمک بگیرید.^۵

وقتی به پهلو خوابیده، بالشی بین زانوها و قوزک‌ها بگذارید.^۵

غذای کافی با پروتئین و آب کافی بدهید و تا جایی که پزشک اجازه می‌دهد، بیمار را به نشستن و چند قدم راه رفتن تشویق کنید.^۱۲ ویلچر باید اندازهٔ بدن بیمار باشد؛ سالی یکی دو بار اندازه‌اش را بررسی کنید.^۵

دو هفته بعد، لکهٔ روی دنبالچهٔ پدر شیرین رفته است. شیرین هنوز هر صبح با چراغ‌قوهٔ گوشی پاشنه‌ها و دنبالچه را نگاه می‌کند؛ این بار خیالش راحت‌تر است.