سنگ کلیه

ساعت دو بامداد است و رضا، ۳۸ ساله، از درد پهلوی راستش از خواب می‌پرد. دردی که مثل موج می‌آید و می‌رود؛ هر چه می‌چرخد، جای راحتی پیدا نمی‌کند.

دکتر اورژانس می‌پرسد: «قبلاً سنگ کلیه داشته‌ای؟» رضا فقط اسمش را شنیده بود.

سنگ کلیه تکه‌ای سخت و شبیه سنگ‌ریزه است که از مواد معدنی ادرار در کلیه ساخته می‌شود.^۳ وقتی مقدار این مواد در ادرار زیاد شود و آب کافی برای حل‌کردنشان نباشد، بلورها کنار هم می‌نشینند و سنگ می‌سازند.^۱۴

سنگ‌ها از اندازهٔ یک دانهٔ شن تا چند سانتی‌متر دیده می‌شوند. سنگ کوچک ممکن است بی‌سروصدا از مجرا رد شود و صاحبش هرگز نفهمد.^۱

انواع سنگ کلیه

نمایش تصویر بالینیعکس واقعی از ضایعه

شایع‌ترین سنگ‌ها از کلسیم‌اند، مثل کلسیم اگزالات. سنگ اسید اوریک و سنگ ناشی از عفونت هم دیده می‌شود.^۵

برای پیشگیری، نوع سنگ مهم است؛ برای همین پزشک گاهی از شما می‌خواهد سنگی را که دفع شد نگه دارید و به آزمایشگاه ببرید.^۲

علائم سنگ کلیه معمولاً وقتی شروع می‌شود که سنگ از کلیه به مجرا می‌افتد. درد از پهلو یا کمر شروع می‌شود و ممکن است به کشاله ران، بیضه یا اطراف دهانهٔ واژن برسد.^۱

درد موجی است؛ چند دقیقه شدید می‌شود و بعد کم می‌شود، گاهی کاملاً می‌خوابد و دوباره برمی‌گردد.^۱ خیلی‌ها آن را بدترین دردی می‌دانند که تجربه کرده‌اند.

علائم دیگر

علاوه بر درد، ممکن است تهوع و استفراغ، ادرار مکرر، سوزش ادرار، ادرار کدر یا بدبو و خون در ادرار داشته باشید.^۱۴ ادرار گاهی صورتی، قرمز یا قهوه‌ای می‌شود.

تب یا احساس سرما و لرز علامت هشدار است.^۱

هر درد شدید پهلو به معاینه نیاز دارد؛ با تب یا لرز، همان روز اورژانس.

سنگ ممکن است راه ادرار را ببندد یا عفونت بدهد. فهرست زیر را از فوری‌ترین وضعیت به کم‌فوری‌ترین چیده‌ایم.

علت اصلی سنگ کلیه جمع‌شدن مواد شیمیایی ادرار است.^۱ مهم‌ترین عامل آن کم‌نوشیدن آب است، چون ادرار غلیظ می‌شود و بلورها فرصت رسوب می‌گیرند.^۱

عوامل خطر سنگ کلیه

اگر آب کم می‌خورید، بیماری‌ای دارید که مواد ادرار را زیاد می‌کند، مثل سندروم متابولیک، یا بعضی داروها را مصرف می‌کنید، شانس سنگ بیشتر می‌شود.^۱

سنگ برمی‌گردد. اگر سابقهٔ سنگ یا فامیل نزدیک مبتلا دارید، رژیم پرپروتئین و کم‌فیبر دارید، کم‌تحرک هستید یا عفونت ادراری مکرر می‌گیرید، خطر برگشت بیشتر است.^۱

سنگ کلیه در ایران

در مطالعهٔ ارداکان در استان یزد، حدود ۲۳ درصد افراد بالای ۵۰ سال گفتند سابقهٔ سنگ کلیه دارند و بیشترشان مرد بودند.^۶

در مطالعهٔ رفسنجان، کسانی که فشار خونشان درمان نشده بود حدود دو برابر بیشتر دچار سنگ شدند؛ این یک ارتباط است، نه اثبات علت.^۷

پزشک معمولاً از روی علائم به سنگ کلیه شک می‌کند و دربارهٔ بیماری‌ها، داروها، رژیم غذایی و سابقهٔ خانوادگی می‌پرسد.^۱ گاهی آزمایش ادرار و خون هم لازم است.^۱

اگر درد شدید باشد، بزرگسال معمولاً سی‌تی‌اسکن می‌شود، ولی در بارداری و زیر ۱۶ سال سونوگرافی انجام می‌دهند.^۱ سونوگرافی بی‌خطر است، ولی همه‌جا سنگ‌های کوچک را نشان نمی‌دهد.

اگر سنگی را دفع کردید، پزشک ممکن است بخواهد آن را برای آزمایش نگه دارید.^۱ نوع سنگ مشخص می‌کند برای پیشگیری چه رژیمی لازم است.^۵

بیشتر سنگ‌ها در خانه با دارو درمان می‌شوند، ولی ممکن است چند هفته طول بکشد تا دفع شوند.^۱ هدف ابتدا کنترل درد و کمک به خروج سنگ است.

مسکن برای درد سنگ کلیه

در اورژانس معمولاً ضدالتهاب‌هایی مثل دیکلوفناک یا ایبوپروفن، بیشتر تزریقی، داده می‌شود؛ در مرور ۶۵ کارآزمایی از مسکن‌های مخدر بهتر بودند و عوارض کمتری داشتند.^۸ ولی این روش برای کلیهٔ سالم و خطر قلبی کم است.

اگر زخم معده، بیماری کلیه، فشار خون یا نارسایی قلب، آسم یا کم‌آبی و استفراغ شدید دارید، خودتان ضدالتهاب شروع نکنید. همین احتیاط برای بالای ۶۵ سال، باردارها و کسانی است که آسپرین، مدر یا داروی فشار (مهارکنندهٔ ACE یا ARB) می‌خورند.

اگر نمی‌توانید ضدالتهاب بخورید، با پزشک یا داروساز دربارهٔ استامینوفن حرف بزنید؛ برای کولیک ضعیف‌تر است و اگر درد آرام نشد، باید به اورژانس بروید.

دوز مسکن را خودتان نسازید؛ طبق تجویز پزشک و برگهٔ دارو مصرف کنید، دو ضدالتهاب را با هم نخورید و اگر استامینوفن می‌خورید، سقف روزانه‌اش را از روی برگه رعایت کنید. مقایسهٔ مسکن‌ها را در راهنمای بی‌ضررترین قرص مسکن و راهنمای مسکن درد کمر ببینید.

آیا دارو سنگ را بیرون می‌اندازد؟

چند سال بود که داروهایی مثل تامسولوسین را برای «دفع بهتر سنگ» می‌دادند. در یک کارآزمایی بزرگ بریتانیایی روی بزرگسالان ۱۸ تا ۶۵ ساله با سنگ حالبِ حداکثر ۱۰ میلی‌متر، تامسولوسین و نیفدیپین در ۴ هفته شانس دفع سنگ را بیشتر نکردند.^۹

پس اگر پزشک این داروها را نداد، لزوماً کم‌کاری نکرده است؛ ولی اگر برای پروستات تامسولوسین می‌خورید، آن را خودتان قطع نکنید.

سنگ‌شکنی و جراحی

سنگ بزرگ یا گیرکرده به روش‌هایی نیاز دارد که در بیمارستان انجام می‌شود. در سنگ‌شکنی با امواج شوک، امواج از بیرون بدن سنگ را به تکه‌های کوچک می‌شکنند تا با ادرار دفع شوند.^۱۲

در یورتروسکوپی لولهٔ نازکی از مجرای ادرار بالا می‌رود و سنگ را خارج یا خرد می‌کند؛ معمولاً همان روز مرخص می‌شوید.^۲ برای سنگ‌های بزرگ‌تر، لوله از راه برشی کوچک در پشت وارد می‌شود و چند روز بستری لازم است.^۲

گاهی لولهٔ نرمی به نام استنت در حالب می‌گذارند تا ادرار راحت‌تر جاری شود.^۲ اگر داروی رقیق‌کنندهٔ خون یا آسپرین می‌خورید، پیش از هر عمل یا سنگ‌شکنی به پزشک بگویید و خودتان آن را قطع نکنید.

رضا همان شب سونوگرافی می‌دهد و می‌فهمد سنگش پنج میلی‌متر است. دکتر می‌گوید آب فراوان بخورد، مسکنش را طبق نسخه بخورد و ادرارش را از یک صافی رد کند؛ روز دهم سنگ را می‌گیرد و برای آزمایش می‌برد.

سنگ کلیه معمولاً آسیب دائمی نمی‌زند، اگر به‌موقع درمان شود.^۳ ولی سنگ گیرکرده می‌تواند مجرا را ببندد و ادرار را برگرداند به کلیه.^۲

عفونت مهم‌ترین خطر است: سنگ همراه ادرار راکد می‌تواند به عفونت کلیه و حتی عفونت خون برسد.^۱ برای همین تب و لرز همراه درد پهلو فوری است.

استفراغ طولانی هم کم‌آبی می‌آورد و گاهی سرم لازم می‌شود.^۲

عارضهٔ آخر برگشت است. سنگ می‌تواند دوباره تشکیل شود، به‌ویژه اگر قبلاً سنگ داشته‌اید یا سابقهٔ خانوادگی دارید.^۱۱۰

سنگ کلیه در بارداری و کودکان

درد پهلو در بارداری باید همان روز دیده شود و پزشک با سونوگرافی بررسی می‌کند.^۱ مسکن‌ها را در بارداری فقط با نظر پزشک بخورید.

در کودکان هم سونوگرافی انتخاب است و NHS برای کودکان ۱ تا ۲ لیتر آب در روز را توصیه می‌کند.^۱

اصلی‌ترین توصیه برای پیشگیری از سنگ کلیه، نوشیدن کافی مایعات، به‌خصوص آب است.^۵ NHS برای بزرگسالان ۲٫۵ تا ۳ لیتر در روز را توصیه می‌کند و می‌گوید اگر ادرارتان تیره باشد، یعنی کم‌آب‌اید.^۱

اگر نارسایی قلبی، بیماری پیشرفتهٔ کلیه یا محدودیت مایعات دارید، مقدار آب را با پزشک تعیین کنید.

آب بیشتر، رژیم کم‌نمک و کم‌پروتئین و کلسیم غذایی کافی ممکن است عود سنگ‌های کلسیمی را کم کند، ولی قطعیت این شواهد پایین است.^۱۰

در یک کارآزمایی تازه، برنامهٔ رفتاری چندجزئی برای نوشیدن آب حجم ادرار را کمی بالا برد، ولی در دو سال حملهٔ سنگ ۱۹ درصد در برابر ۲۰ درصد بود و تفاوت معنادار نشد.^۱۱ نوشیدن آب هنوز توصیهٔ استاندارد است، ولی این کارآزمایی کاهش حمله را نشان نداد.

غذا و نمک

نمک را زیاد نکنید؛ NHS برای بزرگسالان کمتر از ۶ گرم در روز را پیشنهاد می‌کند.^۱ پروتئین حیوانی زیاد هم خطر را بالا می‌برد؛ می‌شود بخشی از آن را با عدس و لوبیا عوض کرد.^۵

کلسیم را حذف نکنید، ولی اگر پزشک گفته، غذاهای پراگزالات مثل اسفناج، ریواس، آجیل و سبوس گندم را محدود کنید.^۵ اگر مکمل ویتامین D یا کلسیم می‌خورید، دوزش را با پزشک مرور کنید؛ راهنمای ویتامین D ۵۰۰۰۰ را هم ببینید.

دارو برای پیشگیری

برای کسانی که چند بار سنگ ساخته‌اند، پزشک گاهی آزمایش ادرار ۲۴ ساعته می‌گیرد و دارویی مثل سیترات یا آلوپورینول می‌دهد؛ این‌ها فقط با نسخه و آزمایش‌اند و عوارضی مثل حساسیت پوستی (آلوپورینول) یا بالارفتن پتاسیم (سیترات پتاسیم) دارند.

مرور ۲۰۲۶ می‌گوید مدرهای تیازیدی ممکن است عود را کم کنند.^۱۰ ولی در یک کارآزمایی دوسوکور، هیدروکلروتیازید عود سنگ را کم نکرد و عوارضی مثل افت پتاسیم و نقرس داشت؛ پس شواهد یکدست نیست و تصمیم با پزشک است.^۱۲

رضا سه ماه بعد هنوز هر شب یک بطری آب کنار تختش می‌گذارد؛ ساعت دو بامداد دیگر برایش فقط یک خاطره است. دکتر گفته نمک را کم کند، و او نمکدان را از سر سفره برداشته.