پسوریازیس

مهرداد سی‌وچهار سال دارد و حسابدار است. تابستان‌ها هم پیراهن آستین‌بلند می‌پوشد، چون روی هر دو آرنجش لکه‌های قرمزی است که پوستهٔ سفید می‌دهند.

یک روز سلمانی محل، موقع کوتاه کردن مویش گفت «این قارچ سر است، واگیر دارد». مهرداد آن شب تا صبح خوابش نبرد و فکر کرد نکند دختر سه‌ساله‌اش را هم مبتلا کرده باشد.

پسوریازیس چیست؟ بیماری مزمن پوست که لکه‌های خشک، خارش‌دار و پوسته‌دار می‌سازد.^۱

در پوست سالم، سلول‌ها حدود یک ماه طول می‌کشد تا از لایه‌های پایین به سطح برسند؛ در این بیماری این کار در چند روز انجام می‌شود.^۲

سلول‌های تازه روی هم تلنبار می‌شوند و نتیجه، پوسته پوسته شدن پوست در لکه‌هایی با مرز روشن است.^۲ پشت این سرعت اشکالی در دستگاه ایمنی است و پژوهشگران امروز آن را بیماری التهابی کل بدن می‌دانند، نه فقط پوست.^۱۳

نمایش تصویر بالینیعکس واقعی از ضایعه

انواع پسوریازیس

رایج‌ترین شکل، پسوریازیس پلاکی است: لکه‌های برجسته و مرزدار با پوستهٔ نقره‌ای روی آرنج، زانو، کمر و پوست سر.^۶ شکل‌های دیگر کمترند، ولی بعضی‌شان، مثل نوع چرکی و اریترودرمی، درمان فوری لازم دارند.^۶۴

پسوریازیس قطره‌ای دانه‌های کوچک و فراوانی است که اغلب چند هفته بعد از گلودرد چرکی روی تنه می‌ریزد و گاهی بعد از چند ماه خودش می‌رود.^۶ پسوریازیس معکوس در چین‌های بدن، مثل کشاله، زیر سینه و ناحیهٔ تناسلی، لکه‌های صاف و صورتی بدون پوسته می‌دهد.^۶

مهم‌ترین علائم پسوریازیس لکه‌های خشک، خارش‌دار و گاهی دردناک است که پوسته‌ای شبیه پولک‌های سفید نقره‌ای دارند.^۱

این لکه‌ها اغلب یک تا دو سانتی‌متر، بیضی یا نامنظم‌اند و روی پوست روشن صورتی یا قرمز دیده می‌شوند.^۱ روی پوست تیره خاکستری یا قهوه‌ای‌اند و بعد از خوب شدن ممکن است جای تیره بگذارند.^۱

بیشتر کسانی که این بیماری را دارند فقط چند لکه دارند، ولی در بعضی لکه‌ها بخش بزرگی از بدن را می‌پوشانند.^۱ علائم پسوریازیس دوره‌ای است؛ گاهی شعله‌ور می‌شود و گاهی آرام می‌گیرد.^۱

پسوریازیس سر

پوست سر و پشت گوش از جاهای همیشگی بیماری است و گاهی اولین یا تنها جای بیماری.^۱۶ پوسته‌ها چسبنده‌اند و اغلب کمی از خط رویش مو جلوتر می‌آیند؛ همین فرقشان با شورهٔ معمولی است.^۶

خیلی‌ها پسوریازیس سر را با شوره اشتباه می‌گیرند و بعضی هم خارشش را به کمبود ویتامین نسبت می‌دهند. اگر پوسته‌ها ضخیم‌اند، با شامپوی معمولی نمی‌روند و لکه‌ای روی آرنج یا زانو هم دارید، سری به متخصص پوست بزنید.

پسوریازیس ناخن

در ناخن‌ها فرورفتگی‌های ریز مثل جای سوزن، زرد شدن، ضخیم شدن و جدا شدن ناخن از بستر دیده می‌شود.^۱۶ پسوریازیس ناخن خیلی شبیه قارچ ناخن است و این دو حتی ممکن است هم‌زمان باشند؛ تشخیص قطعی‌اش با آزمایش نمونهٔ ناخن است.^۵

مهرداد هم وقتی ناخن‌هایش را دقیق نگاه کرد، چند فرورفتگی ریز دید که سال‌ها فکر می‌کرد جای ضربه است.

پسوریازیس صورت و ناحیهٔ تناسلی

روی صورت، لکه‌ها بیشتر در خط رویش مو، ابروها، پلک‌ها و کنار بینی‌اند و پوست آنجا نازک و حساس است.^۷

پماد کورتون قوی دور چشم ممکن است پوست را نازک کند و در مصرف طولانی خطر آب‌سیاه و آب‌مروارید دارد؛ پس آنجا خودسرانه پماد نزنید.^۷ پسوریازیس تناسلی معمولاً از نوع معکوس است: لکهٔ صاف، صورتی و براق بدون پوسته که گاهی با قارچ یا عفونت اشتباه گرفته می‌شود.^۶

این نوع خطرناک نیست و از راه رابطهٔ جنسی منتقل نمی‌شود، ولی چون پوست آنجا حساس است، دارویش را باید پزشک انتخاب کند.^۱۶

پسوریازیس مفصلی: آرتریت پسوریازیسی

بعضی از مبتلایان با بالا رفتن سن به آرتریت پسوریازیسی دچار می‌شوند: درد، تورم و خشکی یک یا چند مفصل، گاهی با ورم کامل یک انگشت.^۸ درد، خشکی صبحگاهی یا تورم مفصلی که مدام برمی‌گردد را به پزشک بگویید، حتی اگر لکهٔ پوستی ندارید.^۸

متخصص روماتولوژی آن را بررسی و درمان می‌کند.^۸

اگر لکه‌های پوسته‌دار دارید، درمانتان جواب نمی‌دهد یا مفاصلتان درد می‌کند، وقت بگیرید؛ ولی جوش‌های چرکی به‌هم‌پیوسته یا قرمزی تقریباً تمام پوست اورژانس است.^۱۴

این حالت‌های فوری ممکن است نشانهٔ پسوریازیس چرکی یا اریترودرمی یا یک عفونت جدی باشند.^۱ خودتان رانندگی نکنید و داروهایتان را همراه ببرید.^۱

علت پسوریازیس هنوز دقیق روشن نیست؛ دستگاه ایمنی بیش از حد فعال می‌شود و پوست را به ساختن سلول بیشتر وامی‌دارد، و ژن‌ها زمینه را فراهم می‌کنند.^۱۳

پزشکان آن را یک بیماری خودایمنی می‌دانند که در خانواده‌ها دیده می‌شود؛ اگر یکی از اعضای خانواده مبتلا باشد، احتمال ابتلا بیشتر است.^۱۳ چند ژن شناخته شده، به‌ویژه گونه‌ای از ژن HLA-C.^۳

چاقی، آسیب پوست، عفونت و بعضی داروها هم نقش دارند.^۳

چه چیزی بیماری را شعله‌ور می‌کند؟

شعله‌ور شدن پسوریازیس معمولاً محرکی دارد؛ استرس، سیگار، الکل و عفونت گلو از رایج‌ترین‌هاست.^۱ چاقی، بارداری، عفونت HIV و زخم پوست هم در فهرست‌اند و لکهٔ تازه گاهی درست روی جای خراش یا آفتاب‌سوختگی درمی‌آید.^۱۶

آفتاب برای بیشتر مبتلایان مفید است، ولی در حدود یک نفر از هر ده نفر بیماری را بدتر می‌کند.^۶ پمادهای شبه‌ویتامین دی از درمان‌های اصلی‌اند؛ دربارهٔ قرص ویتامین دی هم پیش از مصرف با پزشک حرف بزنید.^۱

داروهایی که پسوریازیس را بدتر می‌کنند

بعضی داروها بیماری را راه می‌اندازند یا تشدید می‌کنند: بتابلاکرهایی مثل پروپرانولول، لیتیوم، داروهای ضدمالاریا مثل هیدروکسی‌کلروکین، مسکن‌های ضدالتهاب از جمله آسپرین، مهارکننده‌های ACE و حتی تربینافین، داروی قارچ ناخن.^۱۳ عجیب اینکه گاهی داروهای مهارکنندهٔ TNF، که خودشان از درمان‌های بیولوژیک‌اند، در کسی که برای بیماری التهابی دیگری مصرفشان می‌کند پسوریازیس تازه می‌دهند.^۱۳

قرص یا آمپول کورتون برای پسوریازیس مناسب نیست، چون قطعش ممکن است بیماری را شدیدتر برگرداند.^۶ آمپول کورتون را برای «خوب شدن سریع» لکه‌ها نزنید، مگر متخصص پوست خودش تجویز کند.^۶

مهرداد همین را از متخصص پوست شنید. دکتر لبخند زد و گفت دخترش با بغل کردن او چیزی نمی‌گیرد، ولی چون این بیماری در خانواده‌ها دیده می‌شود، اگر روزی لکه‌ای روی پوستش دید، نشانش بدهد.

پزشک معمولاً پسوریازیس را با نگاه به پوست، پوست سر و ناخن‌ها تشخیص می‌دهد و در موارد مشکوک تکهٔ کوچکی از پوست را برای آزمایش برمی‌دارد.^۲۶

این بیماری گاهی شبیه بیماری‌های دیگر پوست است و برای همین تشخیصش همیشه آسان نیست.^۲ درماتیت سبورئیک گاهی حتی با آن هم‌پوشانی دارد و واکنش‌های دارویی هم ممکن است شبیهش باشند.^۶۱۳

پرسش دربارهٔ سابقهٔ خانوادگی، داروهای تازه و درد مفاصل بخشی از معاینه است.^۱۳۸

پسوریازیس با اگزما چه فرقی دارد؟

لکهٔ پسوریازیس مرز تیز و پوستهٔ ضخیم نقره‌ای دارد و بیشتر روی سطح بیرونی آرنج و زانوست.^۶ اگزما بیشتر در چین داخلی آرنج و پشت زانو، با مرز محوتر و خارش شدیدتر دیده می‌شود؛ ولی فقط پزشک می‌تواند با اطمینان این دو را جدا کند.

اگر مفاصل درد می‌کنند، پزشک ممکن است شما را به متخصص روماتولوژی بفرستد.^۸ آزمایش خون، عکس رادیولوژی یا سونوگرافی مفصل برای کنار گذاشتن آرتروز، آرتریت روماتوئید و نقرس انجام می‌شود.^۸

پسوریازیس درمان قطعی ندارد، ولی درمان‌های امروز لکه‌ها را کم یا پاک می‌کنند و نوع درمان به شدت بیماری و جای لکه‌ها بستگی دارد.^۱۳

بیشتر بیماران با درمان موضعی شروع می‌کنند و اگر جواب نداد یا بیماری وسیع بود، سراغ نوردرمانی و بعد قرص یا تزریق می‌روند.^۱ معمولاً چند درمان را با هم می‌گیرید.^۱

مرطوب‌کننده و درمان موضعی

پایهٔ درمان پسوریازیس مرطوب‌کننده است: هر روز، حتی وقتی لکه‌ها آرام‌اند.^۱ پماد کورتون، پماد شبه‌ویتامین دی مثل کلسی‌پوتریول و ترکیب این دو پرکاربردترین داروهای موضعی‌اند؛ هر پماد پسوریازیس را طبق تجویز پزشک بزنید.^۱۶

قطران زغال‌سنگ و سالیسیلیک اسید در شامپو و لوسیون پوست سر کمک می‌کنند و برای صورت و چین‌ها گاهی داروهای ملایم‌تری مثل تاکرولیموس تجویز می‌شود.^۶

نوردرمانی پسوریازیس

در نوردرمانی، پوست زیر نظر پزشک با دستگاه به نور فرابنفش مشخصی تابانده می‌شود و بیشتر مراکز تخصصی پوست آن را دارند.^۶ این روش برای لکه‌های وسیع به کار می‌رود و گاهی با پماد یا قرص ترکیب می‌شود.^۱۶

قرص پسوریازیس و داروهای خوراکی

مهرداد پرسید اگر روزی پماد جواب نداد چه می‌شود. دکتر گفت پله‌های بعدی هم هست، فقط پیگیری بیشتری می‌خواهند.

برای پسوریازیس متوسط تا شدید، پزشک ممکن است متوترکسات، سیکلوسپورین یا اسیترتین تجویز کند.^۶ این داروها آزمایش خون منظم و پیگیری جدی می‌خواهند.^۱۴۱۱

متوترکسات در بارداری ممنوع است و ممکن است به اسپرم هم آسیب بزند؛ پس زن و مرد هر دو پیش از اقدام به بارداری با پزشک مشورت کنند.^۱۶ اگر ناخواسته باردار شدید، دارو را خودسرانه قطع نکنید و همان روز به پزشک خبر بدهید.^۱۶

سیکلوسپورین ممکن است فشار خون را بالا ببرد و به کلیه فشار بیاورد و با گریپ‌فروت، بعضی آنتی‌بیوتیک‌ها، ضدقارچ‌ها و استاتین‌ها تداخل دارد.^۱۱ در طول مصرفش فشار و آزمایش خون منظم لازم است.^۱۱

اسیترتین در بارداری و شیردهی ممنوع است و تا سه سال بعد از قطعش هم باید با روش مطمئن از بارداری پیشگیری کرد.^۱۷ در این مدت اهدای خون هم ممنوع است؛ با این دارو الکل ننوشید و تتراسایکلین‌ها را هم‌زمان نخورید.^۱۷

داروهای بیولوژیک

داروهای بیولوژیک، تزریقی یا سرمی که فقط یک پیام‌رسان مشخص التهاب را خاموش می‌کنند، کنترل بیماری را در پوست و مفاصل بسیار بهتر کرده‌اند.^۳۱۲ پیش از شروع، سل، HIV و هپاتیت بررسی می‌شود و واکسن‌ها باید پیش از شروع کامل باشند؛ دربارهٔ هر واکسن در طول درمان هم از پزشک بپرسید، چون این داروها مقاومت در برابر بعضی عفونت‌ها را کم می‌کنند.^۱۲

مهرداد با پماد ترکیبی و شامپوی قطران شروع کرد و سیگار را هم کم کرد. دو ماه بعد، اولین بار بعد از سال‌ها، با پیراهن آستین‌کوتاه به عروسی خواهرش رفت.

پسوریازیس و بارداری

بارداری گاهی پسوریازیس را بهتر و گاهی بدتر می‌کند و بعضی داروهای آن ممکن است به جنین آسیب بزنند.^۱ پس اگر برنامهٔ بارداری دارید، از قبل درمانتان را با متخصص پوست مرور کنید.^۱

نوع چرکی پسوریازیس در بارداری نادر ولی خطرناک است و با جوش‌های چرکی پخش‌شونده، تب و بی‌حالی می‌آید.^۹ ممکن است جان مادر و جنین را تهدید کند، پس همان روز به اورژانس بروید.^۹

در مروری بر ۲۹۰ بارداری با داروهای بیولوژیک، بیشتر آن‌ها به تولد نوزاد سالم رسیده بودند و بیشتر مادران دارو را در اوایل بارداری کنار گذاشته بودند.^۱۸ این داده‌ها هنوز کم است و تصمیم دربارهٔ ادامهٔ دارو فقط با پزشک است.^۱۸

پسوریازیس در کودکان

پسوریازیس در هر سنی ممکن است شروع شود و کودکان هم مبتلا می‌شوند.^۱ نوع قطره‌ای اغلب بعد از گلودرد چرکی می‌آید و درمان کودکان را متخصص پوست با داروهای مناسب سن و وزن انتخاب می‌کند.^۶

پسوریازیس فقط مشکل پوست نیست؛ مبتلایان بیشتر در معرض آرتریت پسوریازیسی، سندرم متابولیک، دیابت، بیماری قلب و بیماری التهابی روده‌اند.^۱۳

برای همین چکاپ منظم لازم است و پزشک دربارهٔ وزن و سیگار با شما حرف می‌زند.^۱ هر علامت تازه، از جمله علائم گوارشی، را به پزشک بگویید.^۱

زندگی با لکه‌هایی که همه می‌بینند سخت است و اضطراب و افسردگی در مبتلایان شایع است.^۱۳ در مطالعه‌ای در جنوب ایران، هرچه بیماری شدیدتر بود، کیفیت زندگی بیماران پایین‌تر بود.^۱۹

راهی برای پیشگیری از خود پسوریازیس نمی‌شناسیم، ولی با شناختن و کم کردن محرک‌ها می‌شود دوره‌های شعله‌ور شدن را کمتر کرد.^۱

سیگار را کنار بگذارید، الکل را کم کنید، فعال بمانید و وزن اضافه را کم کنید.^۱ برای استرس راهی پیدا کنید، چون یکی از محرک‌های رایج است.^۱

پوست را نخراشید و آفتاب‌سوخته نشوید، چون لکهٔ تازه ممکن است درست روی جای آسیب دربیاید.^۶ اگر خارش خوابتان را به هم زده، با پزشک دربارهٔ دارو حرف بزنید.

اگر می‌خواهید مکملی مثل امگا ۳ بخورید، اول با پزشک هماهنگ کنید؛ مکمل جای داروی تجویزشده را نمی‌گیرد. پماد و روغن‌های بی‌نام و نشان «گیاهی» را که ترکیبشان معلوم نیست روی لکه‌ها نزنید.

مهرداد حالا یک لولهٔ مرطوب‌کننده در کشوی میزش دارد و هر شب پوست سرش را با همان شامپو می‌شوید. سلمانی محل هم دیگر از قارچ حرف نمی‌زند؛ مهرداد خودش برایش توضیح داده که این بیماری واگیر ندارد.