گال

مریم چهار هفته بود که شب‌ها با صدای خاراندن پسر چهارساله‌اش، آرین، بیدار می‌شد. اول فکر کرد پوست بچه خشک است و کرم مرطوب‌کننده زد، ولی حالا خودش هم لای انگشتانش دانه زده بود و نیمه‌شب نمی‌توانست بخوابد.

همسرش، رضا، هم چند شبی بود مچ دستش را می‌خاراند. مادرشوهرش، که از روز اول کنار آرین می‌خوابید، گفت حتماً هر دو به شیر حساسیت دارند.

مریم ولی یادش آمد مربی مهدکودک هفتهٔ پیش پیامی فرستاده بود که در کلاس «مشکل پوستی» دیده‌اند.

گال یک آلودگی پوستی است که کنه‌ای بسیار ریز به نام سارکوپتس اسکابیئی ایجاد می‌کند.^۵ کنهٔ ماده زیر لایهٔ رویی پوست تونل می‌زند و تخم می‌گذارد و بدن به پروتئین‌ها و فضولات آن واکنش آلرژیک می‌دهد؛ خارش و دانه از همین واکنش است.^۵۴

این بیماری در همهٔ کشورها و همهٔ قشرها دیده می‌شود و هر کسی ممکن است بگیرد.^۱۲ سازمان جهانی بهداشت تخمین می‌زند در هر لحظه بیش از ۲۰۰ میلیون نفر در دنیا مبتلا باشند.^۵

بیماری گال در ایران

در گناباد، از ۷۳۴ بیماری که با خارش به درمانگاه پوست آمده بودند، ۹۸ نفر یعنی حدود ۱۳٪ گال داشتند؛ بیشتر مبتلایان زن بودند و بیشترین ابتلا در گروه سنی ۱۶ سال و کمتر بود.^۶ در استان اردبیل هم موارد گزارش‌شده از ۶ در هر صد هزار نفر در سال ۱۳۹۵ به حدود ۱۳ در سال ۱۴۰۳ رسید.^۷

خارش شدیدی که شب بدتر می‌شود، همراه با دانه‌های ریز قرمز لای انگشتان، دور مچ، زیر بغل و دور کمر، نشانهٔ اصلی گال است.^۱۵

علائم گال در کسی که بار اول مبتلا می‌شود، ۴ تا ۶ هفته بعد از ورود کنه شروع می‌شود.^۵ در ابتلای دوباره، بدن کنه را می‌شناسد و خارش خیلی زودتر، گاهی ظرف چند ساعت، برمی‌گردد.^۴

دانه‌ها روی پوست سفید قرمزند و روی پوست تیره سخت‌تر دیده می‌شوند، ولی با دست حس می‌شوند.^۱ گاهی خط‌های نازک و کج‌ومعوجی به طول چند میلی‌متر دیده می‌شود که یک سرش نقطه‌ای دارد؛ این همان تونل کنه است.^۱۴

نمایش تصویر بالینیعکس واقعی از ضایعه

گال کجای بدن را می‌گیرد؟

دانه‌های گال معمولاً همهٔ بدن جز سر و گردن را می‌گیرد و بیشتر لای انگشتان، دور مچ، زیر بغل، دور کمر، کشاله و باسن دیده می‌شود.^۱ در مردان دانه‌های برجسته روی آلت تناسلی و در زنان دور نوک پستان شایع است.^۵

گال در نوزادان و کودکان

در نوزادان و کودکان کوچک، دانه‌ها ممکن است سر، صورت، گردن، کف دست و کف پا را هم بگیرد.^۲۵ دانه‌های بچه‌ها معمولاً گسترده‌تر از بزرگسالان است.^۵

سالمندان هم ممکن است دانه را روی سر، گردن و کف دست و پا داشته باشند.^۱

گال نروژی یا گال دلمه‌ای

در کسانی که دستگاه ایمنی ضعیفی دارند، مثل مبتلایان به اچ‌آی‌وی، سالمندان ناتوان یا کسانی که داروی سرکوب ایمنی می‌خورند، نوع شدیدی به نام گال دلمه‌ای یا نروژی دیده می‌شود.^۵۴ پوست آرنج، زانو، دست و پا پوسته‌های ضخیم و دلمه‌ای پیدا می‌کند و گاهی اصلاً خارش ندارد.^۱۵

در گال دلمه‌ای به جای ۱۰ تا ۱۵ کنه، هزاران تا میلیون‌ها کنه روی پوست است و بسیار مسری است و درمانش فقط کار پزشک است.^۵۴

اگر شما یا فرزندتان خارش شبانه و دانه‌های لای انگشتان دارید، یا کسی در خانه گال گرفته، برای تشخیص و نسخه به پزشک یا داروساز مراجعه کنید.^۱۲

کودک زیر دو سال را برای گال حتماً به پزشک نشان دهید و پمادهای بدون نسخه را خودتان رویش نزنید.^۱ اگر باردارید یا شیر می‌دهید، این را به داروساز بگویید.^۱

علت گال کنهٔ ریزی است که با تماس نزدیک و طولانی پوست به پوست، از جمله تماس جنسی، از یک نفر به نفر دیگر می‌رسد.^۱۴

خیلی‌ها گال را با شپش یکی می‌دانند، ولی شپش روی مو و لباس است و این کنه زیر لایهٔ رویی پوست تونل می‌زند.^۲

کنهٔ ماده در تونل خود روزی ۲ تا ۳ تخم می‌گذارد و ۴ تا ۸ هفته زنده می‌ماند.^۴ تخم‌ها بعد از چند روز باز می‌شوند و نوزادها در یک تا دو هفته بالغ می‌شوند و چرخه از نو شروع می‌شود.^۵۴

گال مسری است؟

بله، و بیشتر از همه در خانه‌ها پخش می‌شود. یک دست دادن کوتاه یا بغل معمولاً گال را منتقل نمی‌کند، مگر در گال دلمه‌ای؛ ولی خوابیدن کنار هم، بازی نزدیک بچه‌ها و تماس جنسی منتقل می‌کند.^۴

چون علائم هفته‌ها دیر شروع می‌شود، فرد مبتلا پیش از هر خارشی دیگران را آلوده می‌کند.^۵۴ برای همین در خانواده‌ها، مهدکودک‌ها، خوابگاه‌های دانشجویی و خانه‌های سالمندان بیشتر دیده می‌شود.^۱۲

انتقال از لباس و ملافه در گال معمولی کم است، چون کنه دور از پوست زود می‌میرد.^۲۴ در گال دلمه‌ای ولی ملافه، لباس و مبل هم پر از کنه است و انتقال از آن‌ها مهم می‌شود.^۵

گال از حیوانات و استخر

گال انسانی را از حیوان خانگی نمی‌گیرید.^۱ کنهٔ گال انسان فقط روی انسان زندگی می‌کند و حیوانات معمولاً آن را پخش نمی‌کنند.^۲۴

احتمال گرفتن این بیماری از استخر هم بسیار کم است.^۲

پزشک خانواده که همین را به مریم گفت، خجالتش ریخت. به مهدکودک زنگ زد و فهمید دو بچهٔ دیگر هم همین خارش را دارند.

پزشک گال را بیشتر با معاینهٔ پوست و پرسیدن دربارهٔ خارش اطرافیان تشخیص می‌دهد؛ گاهی برای اطمینان کمی از پوست را می‌تراشد و زیر میکروسکوپ نگاه می‌کند.^۴۳

اگر کنه، تخم یا فضولات آن زیر میکروسکوپ دیده شود، تشخیص قطعی است.^۳ پزشک ممکن است با درماتوسکوپ، ذره‌بین نوردار پوست، هم کنه را در انتهای تونل ببیند.^۴

سؤال مهم پزشک این است که آیا کسی که با او زندگی می‌کنید یا تماس نزدیک دارید هم خارش دارد.^۴ معاینهٔ اطرافیان هم کمک می‌کند، چون گاهی نشانه‌ها در آن‌ها واضح‌تر است.^۴

گال را با چه بیماری‌هایی اشتباه می‌گیرند؟

اگزما، حساسیت به نیش حشره، فولیکولیت و پسوریازیس ممکن است شبیه این بیماری باشند.^۴ تاول‌های آبکی که با تب روی تنه و صورت پخش می‌شوند بیشتر نشانهٔ آبله مرغان است، ولی تاول‌های ریز کف دست و پای شیرخوار ممکن است خود گال باشد.^۱۰۴

اگر کرم کورتون، از جمله کرم‌های ترکیبی کورتون‌دار، بدون تشخیص روی گال زده شود، ظاهر آن را عوض می‌کند و تشخیص را ماه‌ها عقب می‌اندازد.^۴

خارش‌های دیگر هم علت‌های متفاوتی دارند، از خشکی پوست تا کمبود بعضی ویتامین‌ها.

درمان گال کرم یا لوسیون ضدکنه روی کل بدن است که یک هفته بعد تکرار می‌شود و همهٔ اهل خانه و شریک جنسی باید در همان شب درمان شوند، حتی اگر علامتی نداشته باشند.^۱۳

اگر فقط فرد خارش‌دار درمان شود، کنه از اعضای بی‌علامت خانه دوباره به او برمی‌گردد.^۴۳ بهتر است خانواده یک شب مشخص را انتخاب کنند، ملافه‌ها و لباس‌ها را برای شستن جمع کنند و همه با هم کرم بزنند.^۴

پماد گال: پرمترین

پرمترین ۵٪ درمان خط اول گال است و کنه‌ها را می‌کشد.^۴۱۱ چون ممکن است همهٔ تخم‌ها از بین نروند، نوبت دوم یک هفته بعد لازم است.^۵۱۱

سازمان غذا و داروی آمریکا آن را از دو ماهگی و در بارداری تأیید کرده است.^۳

کرم معمولاً شب پیش از خواب روی همهٔ پوست از گردن به پایین زده می‌شود و بعد از ۸ تا ۱۴ ساعت شسته می‌شود.^۱۱۳ گاهی پزشک می‌گوید سر و صورت را هم به جز دور چشم بزنید؛ در نوزادان و کودکان کوچک معمولاً سر و صورت هم درمان می‌شود.^۱۳

قرص گال: ایورمکتین

ایورمکتین قرصی است که پزشک در گال دلمه‌ای، گال گسترده، شیوع در خوابگاه یا خانهٔ سالمندان، یا وقتی کرم زدن ممکن نیست، تجویز می‌کند.^۴۳ این قرص معمولاً در دو نوبت به فاصلهٔ یک تا دو هفته خورده می‌شود؛ مقدارش بر اساس وزن است و زمان خوردنش نسبت به غذا را طبق تجویز پزشک رعایت کنید.^۱۱

ایمنی ایورمکتین در کودکان زیر ۱۵ کیلوگرم و در بارداری ثابت نشده است.^۱۱۵ در مروری بر هفت کارآزمایی، پرمترین کمی بهتر از ایورمکتین بیماری را درمان کرد، هرچند ایورمکتین برای موقعیت‌های خاص همچنان گزینهٔ خوبی است.^۱۲

داروهای دیگر

لوسیون بنزیل بنزوات و پماد گوگرد ۵ تا ۱۰٪ هم مؤثرند و فقط طبق تجویز پزشک زده می‌شوند.^۵ پماد گوگرد با وجود بوی بدش، با تجویز پزشک، برای نوزادان زیر دو ماه هم قابل استفاده است.^۳

کرم یا لوسیون کروتامیتون ۱۰٪ گزینهٔ دیگری برای بزرگسالان است که فقط طبق تجویز پزشک زده می‌شود و بیشتر از بقیه شکست می‌خورد.^۳۱۱

لوسیون لیندان را فقط وقتی پزشک تجویز می‌کند که داروهای دیگر جواب نداده‌اند.

این دارو برای سیستم عصبی سمی است و در نوزاد نارس، بارداری، شیردهی و تشنج کنترل‌نشده نباید مصرف شود.^۱۱۳ در کودکان، سالمندان، افراد کمتر از حدود ۵۰ کیلو و پوست زخمی هم معمولاً تجویز نمی‌شود.^۱۱

خارش بعد از درمان گال

در هفتهٔ اول ممکن است خارش و دانه‌ها کمی بدتر شوند؛ این طبیعی است و دلیل زدن دوبارهٔ کرم نیست.^۵۳

کرم کنه‌ها را زود می‌کشد، ولی خارش تا دو تا چهار هفته و گاهی بیشتر باقی می‌ماند.^۱۲ بدن هنوز به بقایای کنه‌های مرده واکنش نشان می‌دهد و این به معنای شکست درمان نیست.^۴

برای این خارش، پزشک ممکن است کرم کورتون ملایم، مرطوب‌کننده یا قرص ضدحساسیت مثل سیتریزین تجویز کند.^۴۲ زدن دوبارهٔ کرم ضدکنه فقط به خاطر خارش، بدون دستور پزشک، پوست را بیشتر تحریک می‌کند.^۳

اگر درمان واقعاً شکست بخورد، اغلب به این خاطر است که کسی در خانه درمان نشده یا کرم درست زده نشده است.^۴ در مروری بر ۱۴۷ مطالعه، حدود ۱۵٪ درمان‌ها شکست خورده بود و این عدد برای پرمترین و ایورمکتین حدود ۱۱ تا ۱۲٪ بود.^۱۳

مریم و رضا و آرین، و مادرشوهر که حالا خودش هم لای انگشتانش دانه زده بود و دیگر حرفی از حساسیت به شیر نمی‌زد، همه در یک شب کرم زدند. مریم همان شب همهٔ ملافه‌ها و لباس‌ها را با آب داغ شست و عروسک‌های پارچه‌ای را در کیسهٔ دربسته گذاشت.

درمان خانگی گال

سرکه، نفت و روغن‌های گیاهی جای داروی ضدکنه را نمی‌گیرند؛ نفت و مواد سوزاننده را هرگز روی پوست، به‌خصوص پوست بچه، نزنید. کارهای خانگی واقعاً مفید این‌هاست: ناخن‌ها را کوتاه کنید، پوست را با مرطوب‌کننده نرم نگه دارید و برای خارش، کمپرس یا حمام خنک بگیرید.^۴۲

گال در بارداری و شیردهی

پرمترین ۵٪ در بارداری و شیردهی بی‌خطر شمرده می‌شود؛^۴۳ با این حال به داروساز بگویید باردارید یا شیر می‌دهید.^۱ ایمنی ایورمکتین در بارداری ثابت نشده و لیندان در بارداری و شیردهی مصرف نمی‌شود.^۱۱

گال معمولاً بیماری خطرناکی نیست، ولی خاراندن ممکن است زخم‌ها را عفونی کند و در موارد درمان‌نشده عوارض جدی‌تری بدهد.^۱۵

خاراندن، راه ورود باکتری به پوست را باز می‌کند و ممکن است زرد زخم یا عفونت عمیق‌تر پوست، یعنی سلولیت، بدهد.^۱۱۰

زخم چرکی یا پوست داغ و دردناک یعنی باید با پزشک تماس بگیرید.^۱۰۸ در عفونت‌های شدید، باکتری ممکن است به خون برسد و در کشورهای گرمسیر، این بیماری با آسیب کلیه و بیماری روماتیسمی قلب هم مرتبط است.^۵

گال اگزما و پسوریازیس را هم بدتر می‌کند.^۱ برجستگی‌های قرمز یا بنفش روی آلت تناسلی، زیر بغل یا باسن، که گال ندولار نام دارند، ممکن است ماه‌ها بعد از درمان موفق هم بمانند.^۴

بیماری گال و اثر روحی

بی‌خوابی ناشی از خارش شبانه و خجالت از یک بیماری مسری فشار روحی زیادی می‌آورد.^۴ همین خجالت گاهی باعث می‌شود فرد به اطرافیان یا شریک جنسی‌اش نگوید و چرخهٔ ابتلا تکرار شود.^۴

درمان سریع فرد مبتلا و درمان هم‌زمان همهٔ کسانی که تماس نزدیک داشته‌اند، بهترین راه پیشگیری از پخش شدن گال است.^۵

در روز اول درمان، ملافه، حوله و لباس‌هایی را که در چند روز اخیر پوشیده‌اید، با آب ۶۰ درجه یا بیشتر بشویید و اگر ممکن است در خشک‌کن داغ خشک کنید.^۱۲ آنچه شستنی نیست، حداقل ۷۲ ساعت در کیسهٔ دربسته بماند تا کنه‌ها بمیرند؛ در گال دلمه‌ای این زمان را یک هفته بگیرید.^۱۲۵

تا پایان درمان، تماس نزدیک پوستی و جنسی نداشته باشید و ملافه و حوله را با کسی شریک نشوید.^۱ کسانی که در ۸ هفتهٔ گذشته با شما تماس جنسی داشته‌اند هم باید درمان شوند.^۱

برگشت به مدرسه و کار

بزرگسالان و کودکان ۵ سال به بالا بعد از شروع درمان می‌توانند به مدرسه و کار برگردند، ولی بهتر است ۲۴ ساعت اول تماس نزدیک نداشته باشند.^۱ کودکان زیر ۵ سال ۲۴ ساعت بعد از نوبت اول درمان به مهدکودک برمی‌گردند.^۱

اگر در مهدکودک، خوابگاه یا خانهٔ سالمندان کسی مبتلا شد، به مدیر آنجا خبر دهید تا بقیه هم بررسی شوند، چون همهٔ کسانی که تماس نزدیک داشته‌اند باید درمان شوند.^۳

سه هفته بعد، آرین برای اولین بار از شب تا صبح خوابید. مریم هنوز گاهی لای انگشتانش خارش خفیفی حس می‌کرد، ولی دیگر دانهٔ تازه‌ای نزد و هفتهٔ بعد همان خارش هم رفت.

ماه بعد که پیام «مشکل پوستی» دوباره در گروه مادرهای مهد آمد، مریم زیرش نوشت: «ما هم داشتیم. همه با هم کرم بزنید و شب اول ملافه‌ها را بشویید.» چند دقیقه بعد، سه مادر دیگر نوشتند: «ما هم!»